Dielektriklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 322–323-b. — ziyouz.com
Dielektriklar (dia... va ing. electric — elektr) — elektr tokini deyarli ötkazmaydigan material (modda) lar; soliştirma elektr qarşiligi — 107—1020 Omm, dielektrik kirituvçanligi — 4—104. D. elektr tokini ötkazgiçlarga nisbatan 1015—1020 marta yomon ötkazadi. «D» atamasini fanga M. Faradey kiritgan. Ionlaşmagan barça gazlar, ba'zi suyukliklar va qattiq jismlar D. hisoblanadi. Taşqi elektr maydon ta'siri bölmagan hollarda D.ni kutbli D. hamda qutbsiz D.ga ajratiş mumkin. Bunda D. molekulalarining dipol momentlari nolga teng (qutbsiz molekulalar) yoki fazodagi yönalişlar böyiça ixtiyoriy ravişda taqsimlangan böladi (qutbli molekulalar). Ikkala holda ham D.ning yiğindi elektr momenti nolga teng böladi. Qutblaniş elektr maydon kuçlanişiga, t-raga, muhitning elektr xossasiga boğliq. Qutbli D.ga spirt, toza suv; qutbsiz D.ga inert gazlar, kislorod, vodorod, benzol, polietilen va b. kiradi.
Qutbli molekulalardan taşkil topgan D. elektr maydonga joylaştirilganda, har bir dipolni maydon kuçlanganligi yönalişida buruvçi ta'sir kuçlari vujudga keladi. Ammo töla burilişga issiklik harakatlari tösqinlik qiladi. Natijada musbat zaryadlar elektr maydon yönalişida, manfiy zaryadlar esa teskari yönalişda köçadi. Umuman barça turdagi qutblaniş natijasida taşqi maydon kuçlanganlik çiziqdari D.dan çiqayotgan nuqtalarda musbat va D.ga kirayotgan nuqtalarda manfiy boğlangan zaryadlar hosil böladi. Azot, kislorod, vodorod gazlari, toluol, benzol suyuqliklari va polistirol, polietilen, naftalin kabi kat-tik moddalar bularga misol böla oladi. Qutblaniş elektronlar va ionlarning siljişi tufayli vujudga kelsa, bundan D.ning dielektrik kirituvçanligi 4 dan 15 gaça qiymatlarga ega bölişi mumkin.
Taşqi maydon bölmaganda öz-özidan qutblaniş qobiliyatiga ega bölgan D. guruhi ham mavjud. Ular segneto-elektriklar deb ataladi. Ularning dielektrik kirituvçanligi bir neça mingga yetişi mumkin. Segnetoelektriklarda deformatsiya vaqtida qutblanişi kuzatiladi. Bu hodisa pyezoelektrik effekt deb yuritiladi.
D. qattiq (organik, anorganik), suyuq va gazsimon xillarga bölinadi. Qattiq organik D.ga sellyuloza, kauçuk, qat-ron, bitumlar, parafinlar, mum, yoğoç, qoğoz, plastmassalar, lok böyoqlar va b. kiradi. Bular kuç, signal ka-bellarini izolyatsiyalaşda, kondensatorlar, ğaltaklar, qistirmalar tayyorlaşda, elektr apparaturalar simlari va çulğamlarining izolyatsiyalariga şimdirişda işlatiladi. Qattiq anorganik D.ga radiotexnik keramika, segnetoelektriklar, pyezoelektriklar, elektronik şişa, slyudalar va b. kiradi. Bulardan izolyatorlar, yuqori çastotali kondensatorlar, pyezoelementlar, ballonlar, elektrovakuum asboblar va b. tayyorlanadi. Suyuq D.ga kuç transformatoriga, yuqori kuçlanişli ulab-uzgiçlarga quyiladigan mineral moylar misol böladi. Gazsimon D.ga elegaz [oltingugurt (VI)- ftorid], vodorod, inert gazlar, havo va b. kiradi. Elegazlar kondensator va kabellarda, vodorod turbogeneratorlarda, inert gazlar ion asboblarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИЭЛЕКТРИКЛАР (диа... ва инг. electric — электр) — электр токини деярли ўтказмайдиган материал (модда) лар; солиштирма электр қаршилиги — 107—1020 Омм, диэлектрик киритувчанлиги — 4—104. Д. электр токини ўтказгичларга нисбатан 1015—1020 марта ёмон ўтказади. «Д» атамасини фанга М. Фарадей киритган. Ионлашмаган барча газлар, баъзи суюкликлар ва қаттиқ жисмлар Д. ҳисобланади. Ташқи электр майдон таъсири бўлмаган ҳолларда Д.ни кутбли Д. ҳамда қутбсиз Д.га ажратиш мумкин. Бунда Д. молекулаларининг диполь моментлари нолга тенг (қутбсиз молекулалар) ёки фазодаги йўналишлар бўйича ихтиёрий равишда тақсимланган бўлади (қутбли молекулалар). Иккала ҳолда ҳам Д.нинг йиғинди электр моменти нолга тенг бўлади. Қутбланиш электр майдон кучланишига, т-рага, муҳитнинг электр хоссасига боғлиқ. Қутбли Д.га спирт, тоза сув; қутбсиз Д.га инерт газлар, кислород, водород, бензол, полиэтилен ва б. киради.
Қутбли молекулалардан ташкил топган Д. электр майдонга жойлаштирилганда, ҳар бир диполни майдон кучланганлиги йўналишида бурувчи таъсир кучлари вужудга келади. Аммо тўла бурилишга иссиклик ҳаракатлари тўсқинлик қилади. Натижада мусбат зарядлар электр майдон йўналишида, манфий зарядлар эса тескари йўналишда кўчади. Умуман барча турдаги қутбланиш натижасида ташқи майдон кучланганлик чизиқдари Д.дан чиқаётган нуқталарда мусбат ва Д.га кираётган нуқталарда манфий боғланган зарядлар ҳосил бўлади. Азот, кислород, водород газлари, толуол, бензол суюқликлари ва полистирол, полиэтилен, нафталин каби кат-тик моддалар буларга мисол бўла олади. Қутбланиш электронлар ва ионларнинг силжиши туфайли вужудга келса, бундан Д.нинг диэлектрик киритувчанлиги 4 дан 15 гача қийматларга эга бўлиши мумкин.
Ташқи майдон бўлмаганда ўз-ўзидан қутбланиш қобилиятига эга бўлган Д. гуруҳи ҳам мавжуд. Улар сегнето-электриклар деб аталади. Уларнинг диэлектрик киритувчанлиги бир неча мингга етиши мумкин. Сегнетоэлектрикларда деформация вақтида қутбланиши кузатилади. Бу ҳодиса пьезоэлектрик эффект деб юритилади.
Д. қаттиқ (органик, анорганик), суюқ ва газсимон хилларга бўлинади. Қаттиқ органик Д.га целлюлоза, каучук, қат-рон, битумлар, парафинлар, мум, ёғоч, қоғоз, пластмассалар, лок бўёқлар ва б. киради. Булар куч, сигнал ка-белларини изоляциялашда, конденсаторлар, ғалтаклар, қистирмалар тайёрлашда, электр аппаратуралар симлари ва чулғамларининг изоляцияларига шимдиришда ишлатилади. Қаттиқ анорганик Д.га радиотехник керамика, сегнетоэлектриклар, пьезоэлектриклар, электроник шиша, слюдалар ва б. киради. Булардан изоляторлар, юқори частотали конденсаторлар, пьезоэлементлар, баллонлар, электровакуум асбоблар ва б. тайёрланади. Суюқ Д.га куч трансформаторига, юқори кучланишли улаб-узгичларга қуйиладиган минерал мойлар мисол бўлади. Газсимон Д.га элегаз [олтингугурт (VI)- фторид], водород, инерт газлар, ҳаво ва б. киради. Элегазлар конденсатор ва кабелларда, водород турбогенераторларда, инерт газлар ион асбобларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.