Differensial
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 317-b. — ziyouz.com
Differensial (lot. differentia - farq, tafovut) — 1) texnikada — bir valdan xar xil tezlikda aylanadigan ikki valga yoki ikki valdan bir valga harakat uzatadigan, tişli ğildiraklari bölgan mexanizm. Avtomobillar yoki boşqa transport maşinalari burilayotganda yetakçi ğildiraklari har xil tezlikda aylanadi, çunki ulardan biri köproq, ikkinçisi kamroq yöl bosadi. D. ana şunga imkon beradi. Mas, avtomobillardagi D. yordamida dvigatel validan vodilo op-kali satellitlarga (satellitlar öz öqi atrofida va mexanizm öqiga nisbatan aylanadi), satellitlardan mustaqil markaziy ğildiraklardan har qaysisiga harakat uzatiladi. Metall kesiş stanoklaridagi D. yordamida kinematik zanjirlar rostlab turiladi. D. variatorlar, reduktorlar, muftalar va b. qurilmalarda ham böladi; 2) matematikada — funksiya orttirmasining argument orttirmasiga nisbatan boş çiziqli qismi. D. tuşunçasini fanga G. V. Leybnits kiritgan. D. xossalari matematik analizttg yirik bölimlaridan biri bölgan differensial hisobda örganiladi. U geometriya, mexanika, fizika masalalarini yeçişda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. D. tuşunçasi variatsion hisob, differensial geometriya va funksional analizam umumlaştiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИФФЕРЕНЦИАЛ (лот. differentia - фарқ, тафовут) — 1) техникада — бир валдан хар хил тезликда айланадиган икки валга ёки икки валдан бир валга ҳаракат узатадиган, тишли ғилдираклари бўлган механизм. Автомобиллар ёки бошқа транспорт машиналари бурилаётганда етакчи ғилдираклари ҳар хил тезликда айланади, чунки улардан бири кўпроқ, иккинчиси камроқ йўл босади. Д. ана шунга имкон беради. Мас, автомобиллардаги Д. ёрдамида двигатель валидан водило op-кали сателлитларга (сателлитлар ўз ўқи атрофида ва механизм ўқига нисбатан айланади), сателлитлардан мустақил марказий ғилдираклардан ҳар қайсисига ҳаракат узатилади. Металл кесиш станокларидаги Д. ёрдамида кинематик занжирлар ростлаб турилади. Д. вариаторлар, редукторлар, муфталар ва б. қурилмаларда ҳам бўлади; 2) математикада — функция орттирмасининг аргумент орттирмасига нисбатан бош чизиқли қисми. Д. тушунчасини фанга Г. В. Лейбниц киритган. Д. хоссалари математик анализттг йирик бўлимларидан бири бўлган дифференциал ҳисобда ўрганилади. У геометрия, механика, физика масалаларини ечишда асосий воситалардан бири ҳисобланади. Д. тушунчаси вариацион ҳисоб, дифференциал геометрия ва функционал анализам умумлаштирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.