Dinamika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com
Dinamika (yun. dynamis — kuç) — mexanikannng jismlar mexanik harakatini ularga ta'sir qiladigan kuçlar b-n boğlab örganadigan bölimi. D.da statikaning murakkab kuçlar sistemasini sodda holga keltiriş qonuniyatlaridan va kinematikadagi harakatni ifodalaş usullaridan keng foydalaniladi. D.ning bevosita vazifasi berilgan (qöyilgan) kuçlar böyiça harakatni aniqlaş, agar harakat ma'lum bölsa, jismga qöyilgan kuçlarni topişdan iborat. Odatda, D. deganda yoruglik tezligidan ança kiçik tezlikda harakatlanayotgan har qanday moddiy jismning harakatini örganadigan an'anaviy (klassik) D. tuşuniladi.
Örganiladigan obyektning xossalariga qarab: 1) moddiy nuqta va moddiy nuqtalar sistemasi D.si; 2) qattiq jism D.si; 3) uzgaruvçan massali jism D.si; 4) elastik yoki plastik deformatsiyalanadigan jism D.si; 5) suyuqlik va gaz D.si (mas, gidrodinamika, aerodinamika, gaz dinamikasi) buladi. D.da avval moddiy nuqtaning harakat qonunlari aniqlanadi, söngra moddiy nuqtalar sistemasi uçun bu qonunlar umumlaştiriladi, massa jismlarning moddiy ifodasi sifatida qaraladi.
D. asosini Nyutonning mexanika qonunlari taşkil qiladi.
D.da ikkita birliklar sistemasi işlatiladi: 1) fizik sistema [uzunlik birligi (1 metr), vaqt birligi (1 sekund), massa birligi (1 kilogramm-massa) olinadi]; 2) texnik sistema [uzunlik, vaqt birligi va kuç birligi (1 kilogramm-kuç)]. D.da moddiy nuqtalar va sistemalarning harakati Nyutonning qonunlari asosida tuzilgan differensial tenglamalar asosida aniklanadi. D.da moddiy nuqta tebranma harakatini tekşiriş uçun differensial tenglamalardan foydalaniladi va harakat qonunlari keltirib çiqariladi. Bundan taşqari dinamikada harakatni tekşiriş uçun nisbatan soddalaştirilgan uç xil usul ham keltiriladi. Bular D.ning umumiy teoremalari degan nom b-n kiritilgan.
Amalda D.ning quyidagi umumiy teoremalari juda keng tatbiq qilinadi: 1) sistema harakat miqdorining özgarişi haqidagi teorema: sistema harakat miqdori differensiali taşqi kuçlar elementar impulslarining geometrik yigindisiga teng. Bu teorema suyukliklar harakatini tekşirişda, zarba nazariyasida, reaktiv harakatlar nazariyasida keng tatbiq qilinadi; 2) sistema kinetik momentining özgarişi haqidagi teorema: sistemaning biror O markaziga nisbatan kinetik momentining vektori uçining tezligi sistemaga qöyilgan taşki kuçlarning şu nuqtaga nisbatan boş momentiga teng. Bu teorema giroskoplar nazariyasida, zarba nazariyasida, sayyoralar harakatini tekşirişda, turbinalar nazariyasida keng tatbiq qilinadi; 3) sistema kinetik energiyasining özgarişi haqidagi teorema: sistemaning ixtiyoriy siljişidagi kinetik energiyasi özgarişi içki va taşqi kuçlarning şu siljişda bajargan işlari yiğindisiga teng. Sistemaga potensial kuçlar qöyilsa, sistema kinetik va potensial energiyalarining yigindisi özgarmay qoladi. Kinetik energiyaning özgariş tezligi barça içki va taşki kuçlar quvvatlari yiğindisiga teng. D.da umumlaşgan koordinatalar va umumlaşgan kuçlar tuşunçalari kiritilib, kinetik energiyani bu yangi koordinatalarda ifodalaş uçun Lagranj ikkinçi tur tenglamalari keltirib çiqariladi. Harakatni tadqiq qilişning umumiy usullaridan taşqari D.da bir qator xususiy masalalar: giroskoplar nazariyasi, mexanik tebranişlar nazariyasi va b. ham örganiladi. D. usullarining ayrim sohalarga tatbiq qilinişi tufayli osmon mexanikasi, taşqi ballistika, samolyotlar dinamikasi, raketalar dinamikasi kabi sohalar paydo böldi.
Ad.: Örazboyev M ., T., Nazariy mexanika asosiy kursi, 3-naşr, T., 1966; Raşidov T. R., Şoziyotov Ş., Möminov K. B., Nazariy mexanika asoslari (darslik) T., 1990.
Tursun Raşidov, Qudratilla Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИНАМИКА (юн. dynamis — куч) — механиканннг жисмлар механик ҳаракатини уларга таъсир қиладиган кучлар б-н боғлаб ўрганадиган бўлими. Д.да статиканинг мураккаб кучлар системасини содда ҳолга келтириш қонуниятларидан ва кинематикадаги ҳаракатни ифодалаш усулларидан кенг фойдаланилади. Д.нинг бевосита вазифаси берилган (қўйилган) кучлар бўйича ҳаракатни аниқлаш, агар ҳаракат маълум бўлса, жисмга қўйилган кучларни топишдан иборат. Одатда, Д. деганда ёруглик тезлигидан анча кичик тезликда ҳаракатланаётган ҳар қандай моддий жисмнинг ҳаракатини ўрганадиган анъанавий (классик) Д. тушунилади.
Ўрганиладиган объектнинг хоссаларига қараб: 1) моддий нуқта ва моддий нуқталар системаси Д.си; 2) қаттиқ жисм Д.си; 3) узгарувчан массали жисм Д.си; 4) эластик ёки пластик деформацияланадиган жисм Д.си; 5) суюқлик ва газ Д.си (мас, гидродинамика, аэродинамика, газ динамикаси) булади. Д.да аввал моддий нуқтанинг ҳаракат қонунлари аниқланади, сўнгра моддий нуқталар системаси учун бу қонунлар умумлаштирилади, масса жисмларнинг моддий ифодаси сифатида қаралади.
Д. асосини Ньютоннинг механика қонунлари ташкил қилади.
Д.да иккита бирликлар системаси ишлатилади: 1) физик система [узунлик бирлиги (1 метр), вақт бирлиги (1 секунд), масса бирлиги (1 килограмм-масса) олинади]; 2) техник система [узунлик, вақт бирлиги ва куч бирлиги (1 килограмм-куч)]. Д.да моддий нуқталар ва системаларнинг ҳаракати Ньютоннинг қонунлари асосида тузилган дифференциал тенгламалар асосида аникланади. Д.да моддий нуқта тебранма ҳаракатини текшириш учун дифференциал тенгламалардан фойдаланилади ва ҳаракат қонунлари келтириб чиқарилади. Бундан ташқари динамикада ҳаракатни текшириш учун нисбатан соддалаштирилган уч хил усул ҳам келтирилади. Булар Д.нинг умумий теоремалари деган ном б-н киритилган.
Амалда Д.нинг қуйидаги умумий теоремалари жуда кенг татбиқ қилинади: 1) система ҳаракат миқдорининг ўзгариши ҳақидаги теорема: система ҳаракат миқдори дифференциали ташқи кучлар элементар импульсларининг геометрик йигиндисига тенг. Бу теорема суюкликлар ҳаракатини текширишда, зарба назариясида, реактив ҳаракатлар назариясида кенг татбиқ қилинади; 2) система кинетик моментининг ўзгариши ҳақидаги теорема: системанинг бирор О марказига нисбатан кинетик моментининг вектори учининг тезлиги системага қўйилган ташки кучларнинг шу нуқтага нисбатан бош моментига тенг. Бу теорема гироскоплар назариясида, зарба назариясида, сайёралар ҳаракатини текширишда, турбиналар назариясида кенг татбиқ қилинади; 3) система кинетик энергиясининг ўзгариши ҳақидаги теорема: системанинг ихтиёрий силжишидаги кинетик энергияси ўзгариши ички ва ташқи кучларнинг шу силжишда бажарган ишлари йиғиндисига тенг. Системага потенциал кучлар қўйилса, система кинетик ва потенциал энергияларининг йигиндиси ўзгармай қолади. Кинетик энергиянинг ўзгариш тезлиги барча ички ва ташки кучлар қувватлари йиғиндисига тенг. Д.да умумлашган координаталар ва умумлашган кучлар тушунчалари киритилиб, кинетик энергияни бу янги координаталарда ифодалаш учун Лагранж иккинчи тур тенгламалари келтириб чиқарилади. Ҳаракатни тадқиқ қилишнинг умумий усулларидан ташқари Д.да бир қатор хусусий масалалар: гироскоплар назарияси, механик тебранишлар назарияси ва б. ҳам ўрганилади. Д. усулларининг айрим соҳаларга татбиқ қилиниши туфайли осмон механикаси, ташқи баллистика, самолётлар динамикаси, ракеталар динамикаси каби соҳалар пайдо бўлди.
Ад.: Ўразбоев М ., Т., Назарий механика асосий курси, 3-нашр, Т., 1966; Рашидов Т. Р., Шозиётов Ш., Мўминов К. Б., Назарий механика асослари (дарслик) Т., 1990.
Турсун Рашидов, Қудратилла Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.