Dinamit
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 274–275-b. — ziyouz.com
Dinamit (frans. dynamite, yun. dynamis — kuç) — kuçli portlovçi modda. Asosiy tarkibiy qismi — nitroglitserin va b. suyuq nitroefirlar (15%). Avval (1867, A. Nobel) — nitroglitserin va kukun holatdagi inert töldiruvçilar (talk, magniy oksid va b.) aralaşmasidan gurdinamitlar tayyorlangan. Bunday D.larda nitroglitserin töldiruvçi b-n mustahkam boğlanmaganligidan namlik katta bölgan şaroitda qöllanganda u suv ta'sirida oiqib çiqariladi. Nitroglitserin va sellyulozaning (kolloksimin, kolloidlangan paxta) kolloid eritmasi — dinamitli jelatin asosida tayyorlangan jelatin dinamitlar (1875, A. Nobel) ança barqaror. Eng oddiy, lekin kuçli jelatindinamit tarkibida kolloksilin (7—8%) bölgan nitroglitserindan tayyorlangan. D. tarkibiga oksidlovçilar: kaliy, natriy yoki ammoniy nitratlari (selitralar), yonuvçi moddalar (mas, yoğoç kukuni) va b. ham kiradi. Muzlaş t-rasini oşiriş uçun D. tarkibiga nitroefirlar (mas, glikoldinitrat) ham qöşiladi. D. toğ sanoatida qattiq jinslarni portlatişda, suv osti va şaxta işlarida hamda harbiy maqsadlarda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИНАМИТ (франц. dynamite, юн. dynamis — куч) — кучли портловчи модда. Асосий таркибий қисми — нитроглицерин ва б. суюқ нитроэфирлар (15%). Аввал (1867, А. Нобель) — нитроглицерин ва кукун ҳолатдаги инерт тўлдирувчилар (тальк, магний оксид ва б.) аралашмасидан гурдинамитлар тайёрланган. Бундай Д.ларда нитроглицерин тўлдирувчи б-н мустаҳкам боғланмаганлигидан намлик катта бўлган шароитда қўлланганда у сув таъсирида оиқиб чиқарилади. Нитроглицерин ва целлюлозанинг (коллоксимин, коллоидланган пахта) коллоид эритмаси — динамитли желатин асосида тайёрланган желатин динамитлар (1875, А. Нобель) анча барқарор. Энг оддий, лекин кучли желатиндинамит таркибида коллоксилин (7—8%) бўлган нитроглицериндан тайёрланган. Д. таркибига оксидловчилар: калий, натрий ёки аммоний нитратлари (селитралар), ёнувчи моддалар (мас, ёғоч кукуни) ва б. ҳам киради. Музлаш т-расини ошириш учун Д. таркибига нитроэфирлар (мас, гликольдинитрат) ҳам қўшилади. Д. тоғ саноатида қаттиқ жинсларни портлатишда, сув ости ва шахта ишларида ҳамда ҳарбий мақсадларда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.