Diniy musiqa
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com
Diniy musiqa - musiqa turi; diniy mazmundagi matn (şe'r)lar asosida yaratilgan, şuningdek, diniy marosim va bayramlarda maxsus ijro etiladigan vokal yoki vokal-çolğu musiqa jyan/maridan iborat.
Ijtimoiy taraqqiyotning ilk bosqiçlarida insonning mifologik va diniy dunyoqaraşlari b-n boğliq bölgan badiiy estetik faoliyati mahsuli — ijodiyot şakllari, jumladan musiqiy folklor namunalari vujudga kelgan. Sinkretik körinişdagi tabobat, jodu aytimlari, marosim, mehnat, öyin qöşiqlari va b. ma'lum ma'-noda diniy mazmunga ega bölgan. Qad. davlatlar va jahon dinlari (buddizm, xristianlik, islom) şakllanişi natijasida D.m. kasbiy musiqa darajasiga kötarildi. Keyinçalik, gumanizm ğoyalari ta'siri ostida köpgina D.m. janrlari dunyoviy mazmunga va sahnaviy-konsert şakliga ega böldi.
Buddizm D. m.si muqaddas kitoblar — «Bxagavadgita», «Rigveda», «Samaveda», «Atxarvaveda», «Yajurveda» va b.ning madhiyalari yakkaxon yoki bir neça qöşiqçi va çolğu asboblari jörligida sanskrit tilida ijro etiladi. Hindiston, Xitoy, Yaponiya va Jan.-Şarqiy Osiyo xalqlarida buddizm D. m.si negizida şakllangan mumtoz musiqa janrlari (mas, hind ragalari, yapon gagaku va No musiqali teatrlari) keng tarqalgan.
Xristianlikning turli tarmoqlari musiqasi bir-biridan şakl, ohang, tuzilişi va ijroçilik xususiyatlari jihatidan farqlanadi. Mas, katolik çerkov musiqasi grigorian xoraliga (7—8-a.larda şakllangan) asoslanib, lotin tilida yakkaxon, organ çolğusi yeki köp ovozli xor tomonidan (a kapella uslubida) ijro etiladi, lyuteran çerkov musiqasi protestant xoraliga asoslanib, mahalliy tillarda (nemis, fransuz, ingliz) çerkov xori yoki ibodat qiluvçilarning özlari tomonidan, organ va b. musiqa asboblari jörligida ijro etiladi. Protestant va katolik çerkov musiqasining keng tarqalgan şakllari: psalom, motet, magnifikat, messa, oratoriya, rekviyem, passionlar. Rus pravoslav çerkov musiqasining asosiy turi znamenniy raspev (belgi böyiça kuylaş) dastlab bir ovozli, 16-a.dan köp ovozli şaklda qad. slavyan tilida çolğu jörligisiz ijro etiladi.
Markaziy Osiyo xalqlari D. m.si zamirida islom davrigaça keng tarqalgan zarduştiylik (mil. av. 3 — mil. 7-a. lar), buddizm (Kuşon podşoligi) va şomon-baxşilik (Turk xokrnligi) diniy-estetik qaraşlari yotadi. Şomon-baxşilik («Köç», «Qaytariq» va b.) va zarduştiylik («Avesto»ning gat — madhiyalar)ning köpgina unsurlari islom an'analari b-n çatişib, hoz. kungaça mazkur hududda yaşayotgan xalqlar an'anaviy musiqa şakllarida saqlanib qolgan.
Islom madaniyatida musiqa san'atiga munosabat turliça bölgan. Şu jumladan, Qur'oni karimda musiqaning ta'sir kuçi yuksak darajada e'tirof etilgan bölsada, ayrim suralarda musiqa qat'iy inkor qilingan (makruh hisoblangan). Musiqaga bölgan ikki xil munosabat asrlar davomida saqlanib qoldi: şariat peşvolaridan bir guruhi (Kalobodiy Buxoriy, Imom Ğazoliy, Ibn al-Arabiy va b.) musiqaning joizligi haqida qator risolalar yozişgan holda, boşqa mutafak-kirlar (Imom al-Molik, Yassaviy, al-Mas'udiy Samarqandiy va b.) musiqa (ohanglar)ning emotsional ta'sir jihatlarini mutlaqo inkor qilişgan. Hozirda islom madaniyatida keng tarqalgan azon (namozga da'vat), qiroat (tajvid, tağbir, tartil), şuningdek, ibodat, marosim paytida qöllaniladigan boşqa aytim yöllari (na't, jaxr va b.), ijro uslublari asl san'at şakllaridan musiqiy xususiyatlari (ohang, usul va b.) b-n farklanadi. Tasavvuf diniy-estetik ta'limoti Şarq mumtoz musiqasi, ayniqsa, maqom, katta aşula, dastgoh, qavalli, ğazzali janrlarining şakllanişiga ma'lum darajada ta'sir qildi. Yaqin va Örta Şarqsa tasavvufning maxsus janri — zikryaing turlari (zikri jahriy, zikri xufiy, zikri adadiy, zikri dil va b.) hamda qalandariy, samandar, haqqoniy, xonaqoiy ijroçilik an'analari, şuningdek, maddohlik, qissaxonlik, ğazalxonlik (yassaviyxonlik, navoiyxonlik, bedilxonlik, maşrabxonlik) yöllari keng tarqalgan.
D.m. mahalliy bastakorlar ijodida (ayniqsa Amir Temur davridan boşlab) katta örin egallagan bölsa, Şörolar davrida batamom taqiqlanadi. Faqat mustaqillik yillaridagina O. Hotamov (A. Yassaviy, Çustiy, Xaziniy Huvaydo şe'rlariga asarlar), Ö. Rasulov (Maşrab, Nozikbibi Xöqandi ğazallariga asarlar va b.) kabi bastakorlar va ayrim kompozitorlar (M. Bafoyev «Hajnoma», F. Yanov-Yanovskiy, «Rekviyem» va b.) liniy mavzularda badiiy yetuk asarlar yaratişdi.
Abdumannon Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИНИЙ МУСИҚА - мусиқа тури; диний мазмундаги матн (шеър)лар асосида яратилган, шунингдек, диний маросим ва байрамларда махсус ижро этиладиган вокал ёки вокал-чолғу мусиқа жян/маридан иборат.
Ижтимоий тараққиётнинг илк босқичларида инсоннинг мифологик ва диний дунёқарашлари б-н боғлиқ бўлган бадиий эстетик фаолияти маҳсули — ижодиёт шакллари, жумладан мусиқий фольклор намуналари вужудга келган. Синкретик кўринишдаги табобат, жоду айтимлари, маросим, меҳнат, ўйин қўшиқлари ва б. маълум маъ-нода диний мазмунга эга бўлган. Қад. давлатлар ва жаҳон динлари (буддизм, христианлик, ислом) шаклланиши натижасида Д.м. касбий мусиқа даражасига кўтарилди. Кейинчалик, гуманизм ғоялари таъсири остида кўпгина Д.м. жанрлари дунёвий мазмунга ва саҳнавий-концерт шаклига эга бўлди.
Буддизм Д. м.си муқаддас китоблар — «Бхагавадгита», «Ригведа», «Самаведа», «Атхарваведа», «Яжурведа» ва б.нинг мадҳиялари яккахон ёки бир неча қўшиқчи ва чолғу асбоблари жўрлигида санскрит тилида ижро этилади. Ҳиндистон, Хитой, Япония ва Жан.-Шарқий Осиё халқларида буддизм Д. м.си негизида шаклланган мумтоз мусиқа жанрлари (мас, ҳинд paгалари, япон гагаку ва Но мусиқали театрлари) кенг тарқалган.
Христианликнинг турли тармоқлари мусиқаси бир-биридан шакл, оҳанг, тузилиши ва ижрочилик хусусиятлари жиҳатидан фарқланади. Мас, католик черков мусиқаси григориан хоралига (7—8-а.ларда шаклланган) асосланиб, лотин тилида яккахон, орган чолғуси еки кўп овозли хор томонидан (а капелла услубида) ижро этилади, лютеран черков мусиқаси протестант хоралига асосланиб, маҳаллий тилларда (немис, француз, инглиз) черков хори ёки ибодат қилувчиларнинг ўзлари томонидан, орган ва б. мусиқа асбоблари жўрлигида ижро этилади. Протестант ва католик черков мусиқасининг кенг тарқалган шакллари: псалом, мотет, магнификат, месса, оратория, реквием, пассионлар. Рус православ черков мусиқасининг асосий тури знаменний распев (белги бўйича куйлаш) дастлаб бир овозли, 16-а.дан кўп овозли шаклда қад. славян тилида чолғу жўрлигисиз ижро этилади.
Марказий Осиё халқлари Д. м.си замирида ислом давригача кенг тарқалган зардуштийлик (мил. ав. 3 — мил. 7-а. лар), буддизм (Кушон подшолиги) ва шомон-бахшилик (Турк хокрнлиги) диний-эстетик қарашлари ётади. Шомон-бахшилик («Кўч», «Қайтариқ» ва б.) ва зардуштийлик («Авесто»нинг гат — мадҳиялар)нинг кўпгина унсурлари ислом анъаналари б-н чатишиб, ҳоз. кунгача мазкур ҳудудда яшаётган халқлар анъанавий мусиқа шаклларида сақланиб қолган.
Ислом маданиятида мусиқа санъатига муносабат турлича бўлган. Шу жумладан, Қуръони каримда мусиқанинг таъсир кучи юксак даражада эътироф этилган бўлсада, айрим сураларда мусиқа қатъий инкор қилинган (макруҳ ҳисобланган). Мусиқага бўлган икки хил муносабат асрлар давомида сақланиб қолди: шариат пешволаридан бир гуруҳи (Калободий Бухорий, Имом Ғазолий, Ибн ал-Арабий ва б.) мусиқанинг жоизлиги ҳақида қатор рисолалар ёзишган ҳолда, бошқа мутафак-кирлар (Имом ал-Молик, Яссавий, ал-Масъудий Самарқандий ва б.) мусиқа (оҳанглар)нинг эмоционал таъсир жиҳатларини мутлақо инкор қилишган. Ҳозирда ислом маданиятида кенг тарқалган азон (намозга даъват), қироат (тажвид, тағбир, тартил), шунингдек, ибодат, маросим пайтида қўлланиладиган бошқа айтим йўллари (наът, жахр ва б.), ижро услублари асл санъат шаклларидан мусиқий хусусиятлари (оҳанг, усул ва б.) б-н фаркланади. Тасаввуф диний-эстетик таълимоти Шарқ мумтоз мусиқаси, айниқса, мақом, катта ашула, дастгоҳ, қавалли, ғаззали жанрларининг шаклланишига маълум даражада таъсир қилди. Яқин ва Ўрта Шарқца тасаввуфнинг махсус жанри — зикряинг турлари (зикри жаҳрий, зикри хуфий, зикри ададий, зикри дил ва б.) ҳамда қаландарий, самандар, ҳаққоний, хонақоий ижрочилик анъаналари, шунингдек, маддоҳлик, қиссахонлик, ғазалхонлик (яссавийхонлик, навоийхонлик, бедилхонлик, машрабхонлик) йўллари кенг тарқалган.
Д.м. маҳаллий бастакорлар ижодида (айниқса Амир Темур давридан бошлаб) катта ўрин эгаллаган бўлса, Шўролар даврида батамом тақиқланади. Фақат мустақиллик йилларидагина О. Ҳотамов (А. Яссавий, Чустий, Хазиний Ҳувайдо шеърларига асарлар), Ў. Расулов (Машраб, Нозикбиби Хўқанди ғазалларига асарлар ва б.) каби бастакорлар ва айрим композиторлар (М. Бафоев «Ҳажнома», Ф. Янов-Яновский, «Реквием» ва б.) линий мавзуларда бадиий етук асарлар яратишди.
Абдуманнон Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.