Dinozavrlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283-b. — ziyouz.com
Dinozavrlar (Dinosauria) — qirilib ketgan sudralib yuruvçilar. Tanasining uz. 20 sm dan 30 m gaça. Antarktidadan taşqari hamma qit'alarda, jumladan Örta Osiyo va Qozoğistonda triasbör davrlari qatlamlaridan ma'lum. Yura davrida keng tarqalgan, oxirgi D. bör davrida (65 mln. yil oldin) qirilib ketgan. Olimlar ayrim D.ning qirilib ketişini global katastrofa (asteroidning tuşişi va b.), boşqalari yer yuzida ösimliklar qoplami va iqlimning asta-sekin özgarişi (mas, aridizatsiya — quruqlaşişi) yoki ular yaşaydigan muhitdagi boşqa noqulay özgarişlar b-n boğlaşadi. 600 ga yaqin turi ma'lum. D. 2 turkum: kaltakesaksimon va quşsimon D.ga ajratiladi. Ikki turkum ham bir-biridan mustaqil holda har xil psevdozuxiylardan kelib çiqqanligi, ikki oyokda harakatlaniş psevdozuxiylardan ularga ötganligi taxmin qilinadi. Keyinroq ikki oyokda yuriş yirtqiç D. va orni-topodlarda kuçaygan, boşqalari (stegozavrlar, zauropodlar, ankilozavrlar, şoxdor D.)da yöqolib ketgan. D. morfologik va ekologik jihatdan xilma-xil bölib, yirtqiçlar ajdodidan kelib çiqqan. Quşsimon D. hamda kaltakesaksimon D.dan zauropodlar ösimlik b-n oziqlanişga ötgan va yiroq suv havzalari yoki dengiz sohiliga yaqin joyda yaşaşga moslaşgan. Ornitopodlardan boşqa barça quşsimon D.da yirtqiçlarga qarşi himoya vositalari (stigozavrlar va ankilozavrlarda — ggixlar va suyak qalqonlar, şoxdor D.da — şoxlar) rivojlangan. D. tuxum qöyib köpaygan. Ayrim olimlar D. issiq qonli bölgan, lekin ularning issiqni saqlaydigan teri qoplami bölmaganligini taxmin qilişadi. Turlarining keng tarqalganligi va tez almaşinganligi ulardan Yer qatlamlari yoşini aniqlaşda keng foydalaniş imkonini beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИНОЗАВРЛАР (Dinosauria) — қирилиб кетган судралиб юрувчилар. Танасининг уз. 20 см дан 30 м гача. Антарктидадан ташқари ҳамма қитъаларда, жумладан Ўрта Осиё ва Қозоғистонда триасбўр даврлари қатламларидан маълум. Юра даврида кенг тарқалган, охирги Д. бўр даврида (65 млн. йил олдин) қирилиб кетган. Олимлар айрим Д.нинг қирилиб кетишини глобал катастрофа (астероиднинг тушиши ва б.), бошқалари ер юзида ўсимликлар қоплами ва иқлимнинг аста-секин ўзгариши (мас, аридизация — қуруқлашиши) ёки улар яшайдиган муҳитдаги бошқа ноқулай ўзгаришлар б-н боғлашади. 600 га яқин тури маълум. Д. 2 туркум: калтакесаксимон ва қушсимон Д.га ажратилади. Икки туркум ҳам бир-биридан мустақил ҳолда ҳар хил псевдозухийлардан келиб чиққанлиги, икки оёкда ҳаракатланиш псевдозухийлардан уларга ўтганлиги тахмин қилинади. Кейинроқ икки оёкда юриш йиртқич Д. ва орни-топодларда кучайган, бошқалари (стегозаврлар, зауроподлар, анкилозаврлар, шохдор Д.)да йўқолиб кетган. Д. морфологик ва экологик жиҳатдан хилма-хил бўлиб, йиртқичлар аждодидан келиб чиққан. Қушсимон Д. ҳамда калтакесаксимон Д.дан зауроподлар ўсимлик б-н озиқланишга ўтган ва йироқ сув ҳавзалари ёки денгиз соҳилига яқин жойда яшашга мослашган. Орнитоподлардан бошқа барча қушсимон Д.да йиртқичларга қарши ҳимоя воситалари (стигозаврлар ва анкилозаврларда — ггихлар ва суяк қалқонлар, шохдор Д.да — шохлар) ривожланган. Д. тухум қўйиб кўпайган. Айрим олимлар Д. иссиқ қонли бўлган, лекин уларнинг иссиқни сақлайдиган тери қоплами бўлмаганлигини тахмин қилишади. Турларининг кенг тарқалганлиги ва тез алмашинганлиги улардан Ер қатламлари ёшини аниқлашда кенг фойдаланиш имконини беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.