Diplomatiya

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 292–293-b. — ziyouz.com

Diplomatiya (frans. — davlatlarning taşqi siyosa,t sohasidagi vazifalarini amalga oşiriş, şuningdek, çet elda huquq va manfaatlarini himoya qiliş sohasidagi rasmiy faoliyati. «Diplomatiya» termini yunon tilidagi «ikki bukilgan qoğoz» sözidan olingan. Qadimda Yunoniston va Rimda taxtakaç muqova içiga solingan xat elçilarga ular vakolatini tasdiqlovçi işonç yorliği yoki hujjat sifatida takdim etilgan. Bu termin hozirgi ma'noda Ğarbiy Yevropada 18-a. oxirida rasm bölgan. D. davlat taşqi siyosatining eng muhim vositalaridan biri hisoblanadi, ana şu siyosatning maqsad va vazifalari D. şakli va uslublarini belgilab beradi. Diplomatik faoliyatning asosiy şakllari: diplomatik kongresslar, konferensiyalar yoki kengaşlar; nota, memorandum, bayonot va h.k. şakllardagi diplomatik yozişma; xalqaro şartnomalarni tayyorlaş va imzolaş; davlatning elçixonalar va missiyalar orqali amalga oşiradigan çet eldagi vakilligi; xalqaro taşkilotlar faoliyatida iştirok etiş; taşqi siyosiy masalalar böyiça hukumat nuqtai nazarini matbuotda yoritiş. Diplomatik muassasalar va ularning mas'ul xodimlari diplomatik imtiyoz va immunitetlardan foydalanadi. Xalqaro huquqqa binoan, diplomatik vakillarga özlari işlayotgan mamlakat içki işlariga aralaşiş man etiladi.

D.ning şakllanişi davlatnkş yuzaga kelişi, uning muayyan organlari va lavozimdor şaxslari faoliyati b-n boğliq bölgan. Özbek davlatçiligi tarixida çet ellar b-n muntazam aloqalar yölga qöyilganligi yaxşi ma'lum. Amir Temur davlati Fransiya, Angliya, Kastiliya, Konstantinopol, Genuya va Venetsiya b-n elçilar orqali aloqalarni yölga qöygan.

Özbekiston mustaqil davlat bölgaç, xalqaro munosabatlarning töla huqukli subyektiga aylandi. 120 dan ziyod davlat b-n diplomatik aloqa örnatdi (2002 y. yanv.). BMT, Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik taşkiloti va b. obröli xalqaro taşkilotlar va kengaşlarga a'zo böldi. Uning taşki siyosati, diplomatik faoliyati ÖzR Konstitutsiyasida belgilanganidek, davlatlarning suveren tengligi, kuç işlatmaslik yoki kuç b-n tahdid qilmaslik, çegaralarning daxleizligi, nizolarni tinç yöl b-n hal etiş, boşqa davlatlarning içki işlariga aralaşmaslik hamda xalqaro huquqning umum e'tirof etgan boşqa qoida va meyorlariga asoslanadi. Teng huquklilik, özaro manfaatdorlik va özaro hurmat Özbekiston D.sining asosiy tamoyillaridir. ÖzR jahonda yangiça iqtisodiy tartib örnatiş, butun dunyoda, jumladan Markaziy Osiyo mintaqasida yalpi tinçlik va xavfsizlikni ta'-minlaş uçun, xalqaro terrorizm va giyohvandlikka qarşi kuraşda jahon hamjamiyati b-n birga faol harakat qilmoqda, bu yölda barça diplomatik kanallarni işga solmoqda. Özbekistonda D. kadrlari Toşkentdagi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya un-tida tayyorlanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДИПЛОМАТИЯ (франц. — давлатларнинг ташқи сиёса,т соҳасидаги вазифаларини амалга ошириш, шунингдек, чет элда ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш соҳасидаги расмий фаолияти. «Дипломатия» термини юнон тилидаги «икки букилган қоғоз» сўзидан олинган. Қадимда Юнонистон ва Римда тахтакач муқова ичига солинган хат элчиларга улар ваколатини тасдиқловчи ишонч ёрлиғи ёки ҳужжат сифатида такдим этилган. Бу термин ҳозирги маънода Ғарбий Европада 18-а. охирида расм бўлган. Д. давлат ташқи сиёсатининг энг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади, ана шу сиёсатнинг мақсад ва вазифалари Д. шакли ва услубларини белгилаб беради. Дипломатик фаолиятнинг асосий шакллари: дипломатик конгресслар, конференциялар ёки кенгашлар; нота, меморандум, баёнот ва ҳ.к. шакллардаги дипломатик ёзишма; халқаро шартномаларни тайёрлаш ва имзолаш; давлатнинг элчихоналар ва миссиялар орқали амалга оширадиган чет элдаги вакиллиги; халқаро ташкилотлар фаолиятида иштирок этиш; ташқи сиёсий масалалар бўйича ҳукумат нуқтаи назарини матбуотда ёритиш. Дипломатик муассасалар ва уларнинг масъул ходимлари дипломатик имтиёз ва иммунитетлардан фойдаланади. Халқаро ҳуқуққа биноан, дипломатик вакилларга ўзлари ишлаётган мамлакат ички ишларига аралашиш ман этилади.

Д.нинг шаклланиши давлатнкш юзага келиши, унинг муайян органлари ва лавозимдор шахслари фаолияти б-н боғлиқ бўлган. Ўзбек давлатчилиги тарихида чет эллар б-н мунтазам алоқалар йўлга қўйилганлиги яхши маълум. Амир Темур давлати Франция, Англия, Кастилия, Константинополь, Генуя ва Венеция б-н элчилар орқали алоқаларни йўлга қўйган.

Ўзбекистон мустақил давлат бўлгач, халқаро муносабатларнинг тўла ҳуқукли субъектига айланди. 120 дан зиёд давлат б-н дипломатик алоқа ўрнатди (2002 й. янв.). БМТ, Европа Хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти ва б. обрўли халқаро ташкилотлар ва кенгашларга аъзо бўлди. Унинг ташки сиёсати, дипломатик фаолияти ЎзР Конституциясида белгиланганидек, давлатларнинг суверен тенглиги, куч ишлатмаслик ёки куч б-н таҳдид қилмаслик, чегараларнинг дахлеизлиги, низоларни тинч йўл б-н ҳал этиш, бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик ҳамда халқаро ҳуқуқнинг умум эътироф этган бошқа қоида ва меъёрларига асосланади. Тенг ҳуқуклилик, ўзаро манфаатдорлик ва ўзаро ҳурмат Ўзбекистон Д.сининг асосий тамойилларидир. ЎзР жаҳонда янгича иқтисодий тартиб ўрнатиш, бутун дунёда, жумладан Марказий Осиё минтақасида ялпи тинчлик ва хавфсизликни таъ-минлаш учун, халқаро терроризм ва гиёҳвандликка қарши курашда жаҳон ҳамжамияти б-н бирга фаол ҳаракат қилмоқда, бу йўлда барча дипломатик каналларни ишга солмоқда. Ўзбекистонда Д. кадрлари Тошкентдаги Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия ун-тида тайёрланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.