Diqqat
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 323–324-b. — ziyouz.com
Diqqat — subyekt faoliyatining biror obyekt yoki hodisaga jalb kilinişi. U har qanday ongli faoliyat samaradorligining zarur şartidir. Boş miya pöstloğining muayyan joylaridagi optimal qözğaliş manbalari D.ning fiziologik asosini taşkil qiladi. D. ikki turga bölinadi: ixtiyorsiz (passiv) D. va ixtiyoriy (aktiv) D. Ixtiyorsiz D. biron taşki sabab ta'sirida kişi xohişidan qat'i nazar hosil böladi. Bunday D. odamdan iroda kuçini talab qilmaydi. D.ni jalb qiliş uçun qözğatuvçining kuçi katta ahamiyatga ega; mas, narsaning çi-royliligi, yorqinligi, ötkir hidliligi va b. xususiyatlari D. ni beixtiyor tortadi. Ixtiyoriy D. da psixik faoliyat oddindan belgilangan maqsad b-n muayyan narsaga ongli ravişda jalb etiladi. D.ning bu turi iroda kuçini talab kiladi; şuning uçun bu D. irodaviy D.deb ham ataladi. Insonning butun ongli faoliyati asosan ixtiyoriy D. vositasida amalga oşiriladi.
D.ning barqarorlik, köçuvçanlik, bölinuvçilik kabi xususiyatlari, kölami bor. D.ning barqarorligi uning yagona, umumiy (mas, kitob öqiş, masala yeçiş kabi) işga xizmat qiluvçi narsa yoki hodisaga uzoq muddat jalb böla olişidan iborat. Bunda harakat obyektlari (mas, kitob matni, masalada berilgan sonlar va şu kabilar) hamda harakatning özi (mas, masalani yeçiş yöllari) özgarib turişi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yönalişi özgarmay saqlani-şi lozim. Köçuvçan D. bir faoli-yatdan yoki narsadan boşqa faoliyat yoki narsaga tez jalb böladi. Bu xususiyat D.ning avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga (uning D.ni qançalik qarata olişiga) boğliq. D.ning bölina oliş xususiyati bir vaqtning özida 2 yoki undan ortiq iş-harakat bajarişda aks etib, köp kasb egalari (mas, öqituvçi, şofyor, uçuvçi) uçun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Bu xususiyat bir faoliyatni bajariş xiyla avtomatlaşib, ikkinçi faoliyat bir qadar taniş bölib qolgandan ke-yin tarkib topadi.
D. kölami uning eng qisqa vaqt içida (göyo birdaniga) öz doirasiga siğdira olişi mumkin bölgan narsalar soni b-n belgilanadi. Şu jihatdan D. keng yoki tor bölişi mumkin. Odatda, keng kölamli D. yaxşi D. hisoblanadi. D. kölami idrok qilinayotgan narsalarning hamda ularni idrok qilayotgan kişi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga boğliq.
D.ning aksi parişonxotirlikayar. Bunda odam D.ini biror narsaga töplay olmay, hamma vaqt boşqa narsalarga çalğiyveradi. Şunday holat kişi qattiq çarçaganda, uning uçun ahamiyatsiz juda köp qözğatuvçilar mavjudligida yoki, aksinça, bitga ham qözğatuvçining odam uçun ahamiyati bölmaganda röy beradi. Maşq qiliş b-n parişonxotirlikka barham beriş mumkin.
D.ning turlari va xususiyatlari odamning juda yoşlik davridan boşlab rivojlanadi va hayoti davomida özgarib, murakkablaşib boradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИҚҚАТ — субъект фаолиятининг бирор объект ёки ҳодисага жалб килиниши. У ҳар қандай онгли фаолият самарадорлигининг зарур шартидир. Бош мия пўстлоғининг муайян жойларидаги оптимал қўзғалиш манбалари Д.нинг физиологик асосини ташкил қилади. Д. икки турга бўлинади: ихтиёрсиз (пассив) Д. ва ихтиёрий (актив) Д. Ихтиёрсиз Д. бирон ташки сабаб таъсирида киши хоҳишидан қатъи назар ҳосил бўлади. Бундай Д. одамдан ирода кучини талаб қилмайди. Д.ни жалб қилиш учун қўзғатувчининг кучи катта аҳамиятга эга; мас, нарсанинг чи-ройлилиги, ёрқинлиги, ўткир ҳидлилиги ва б. хусусиятлари Д. ни беихтиёр тортади. Ихтиёрий Д. да психик фаолият оддиндан белгиланган мақсад б-н муайян нарсага онгли равишда жалб этилади. Д.нинг бу тури ирода кучини талаб килади; шунинг учун бу Д. иродавий Д.деб ҳам аталади. Инсоннинг бутун онгли фаолияти асосан ихтиёрий Д. воситасида амалга оширилади.
Д.нинг барқарорлик, кўчувчанлик, бўлинувчилик каби хусусиятлари, кўлами бор. Д.нинг барқарорлиги унинг ягона, умумий (мас, китоб ўқиш, масала ечиш каби) ишга хизмат қилувчи нарса ёки ҳодисага узоқ муддат жалб бўла олишидан иборат. Бунда ҳаракат объектлари (мас, китоб матни, масалада берилган сонлар ва шу кабилар) ҳамда ҳаракатнинг ўзи (мас, масалани ечиш йўллари) ўзгариб туриши мумкин, лекин фаолиятнинг умумий йўналиши ўзгармай сақлани-ши лозим. Кўчувчан Д. бир фаоли-ятдан ёки нарсадан бошқа фаолият ёки нарсага тез жалб бўлади. Бу хусусият Д.нинг аввалги нарсага қай даражада қаратилганлигига ва янги фаолиятнинг хусусиятига (унинг Д.ни қанчалик қарата олишига) боғлиқ. Д.нинг бўлина олиш хусусияти бир вақтнинг ўзида 2 ёки ундан ортиқ иш-ҳаракат бажаришда акс этиб, кўп касб эгалари (мас, ўқитувчи, шофёр, учувчи) учун айниқса катта аҳамиятга эга. Бу хусусият бир фаолиятни бажариш хийла автоматлашиб, иккинчи фаолият бир қадар таниш бўлиб қолгандан ке-йин таркиб топади.
Д. кўлами унинг энг қисқа вақт ичида (гўё бирданига) ўз доирасига сиғдира олиши мумкин бўлган нарсалар сони б-н белгиланади. Шу жиҳатдан Д. кенг ёки тор бўлиши мумкин. Одатда, кенг кўламли Д. яхши Д. ҳисобланади. Д. кўлами идрок қилинаётган нарсаларнинг ҳамда уларни идрок қилаётган киши фаолиятининг вазифаси ва хусусиятига боғлиқ.
Д.нинг акси паришонхотирликаяр. Бунда одам Д.ини бирор нарсага тўплай олмай, ҳамма вақт бошқа нарсаларга чалғийверади. Шундай ҳолат киши қаттиқ чарчаганда, унинг учун аҳамиятсиз жуда кўп қўзғатувчилар мавжудлигида ёки, аксинча, битга ҳам қўзғатувчининг одам учун аҳамияти бўлмаганда рўй беради. Машқ қилиш б-н паришонхотирликка барҳам бериш мумкин.
Д.нинг турлари ва хусусиятлари одамнинг жуда ёшлик давридан бошлаб ривожланади ва ҳаёти давомида ўзгариб, мураккаблашиб боради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.