Dislokatsiyalar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–301-b. — ziyouz.com
Dislokatsiyalar (lot. dislocatio siljiş) — 1) kristallarda — kristall panjara nuqsonlari; bunda çiziqlar böylab yoki ularga yaqin joylarda atom qatlamlarining töğri joylaşişi buzilgan böladi. Tugallan-magan va burama D. eng oddiy D. Kristall içidagi bir qatlam tugallanmagan (a rasm) yoki kristall tekisligi burama çiziqdan iborat bölganda (b rasm) kuzatiladigan dislokatsiya (siljiş) hisoblanadi. Ba'zan ikkala D. ham bir paytning özida sodir bölişi mumkin. Kristallar içida atom qatlamlaridan biri uzilgan bölsa, tugallanmagan D. vujudga keladi. Burama D.da kristall içida bironta atom qatlamlari uzilmaydi, lekin bir-biri b-n şunday jipslaşib ketadiki, kristall burama çiziq böylab bukilgan bitta qatlamdan iboratday bölib qoladi. D. kristallning mustahkamligiga, elektr ötkazuvçanligiga, optik, magnit va b. xossalariga kuçli ta'sir qiladi. Nuqsonlar kristallar xossalarining özgarişiga sabab böladi; 2) geologiyada — Yer pöstidagi endogen (tektonik harakatlar, magmatik, metamorfik jarayonlar) va ekzogen (muzliklar harakati, köçki, karst, daryo eroziyasi va b.) jarayonlar natijasida toğ jinslari dastlabki yotiş holatining özgarişi. D. burma hosil qiluvçi (plikativ) va uziliş (dizyunktiv)ga böli-nadi, goho yana inyektiv D. ajratiladi (yana q. Tektonik deformatsiya).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИСЛОКАЦИЯЛАР (лот. dislocatio силжиш) — 1) кристалларда — кристалл панжара нуқсонлари; бунда чизиқлар бўйлаб ёки уларга яқин жойларда атом қатламларининг тўғри жойлашиши бузилган бўлади. Тугаллан-маган ва бурама Д. энг оддий Д. Кристалл ичидаги бир қатлам тугалланмаган (а расм) ёки кристалл текислиги бурама чизиқдан иборат бўлганда (б расм) кузатиладиган дислокация (силжиш) ҳисобланади. Баъзан иккала Д. ҳам бир пайтнинг ўзида содир бўлиши мумкин. Кристаллар ичида атом қатламларидан бири узилган бўлса, тугалланмаган Д. вужудга келади. Бурама Д.да кристалл ичида биронта атом қатламлари узилмайди, лекин бир-бири б-н шундай жипслашиб кетадики, кристалл бурама чизиқ бўйлаб букилган битта қатламдан иборатдай бўлиб қолади. Д. кристаллнинг мустаҳкамлигига, электр ўтказувчанлигига, оптик, магнит ва б. хоссаларига кучли таъсир қилади. Нуқсонлар кристаллар хоссаларининг ўзгаришига сабаб бўлади; 2) геологияда — Ер пўстидаги эндоген (тектоник ҳаракатлар, магматик, метаморфик жараёнлар) ва экзоген (музликлар ҳаракати, кўчки, карст, дарё эрозияси ва б.) жараёнлар натижасида тоғ жинслари дастлабки ётиш ҳолатининг ўзгариши. Д. бурма ҳосил қилувчи (пликатив) ва узилиш (дизъюнктив)га бўли-нади, гоҳо яна инъектив Д. ажратилади (яна қ. Тектоник деформация).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.