Dispepsiya

Dispepsiya (dis... va yun. pepsis — hazm) — ovqat hazm qilişning buzilişi, me'da-içak foliyatining izdan çiqişi b-n keçadi. Odam içagining turli bölimlarida, mas, ingiçka içakning pastki va yöğon içakning yuqori bölimida bijğituvçi mikroblar, yöğon içakning quyi qismida esa çirituvçi mikroblar köp. Soğlom içakdagi bijğiş hamda çiriş jarayoni ma'löm mövozanatda bölib, kasal qilmaydi. Ana şu mikroblar örtasidagi nisbatning buzilişi D.ga sabab böladi. Bolalar D.si ularni notöğri ovqatlantiriş natijasida paydo bölib, iç ketişi, qayt qiliş va umu-miy ahvolning yomonlaşişi b-n keçadi. Asosan bir yoşgaça bölgan bolalarda uçraydi. D.ning A, B va V xillari farq qilinadi. A xilida organizm suvsizlanmaydi, B xilida bir oz suvsizlanadi, V xilida esa oğir suvsizlaniş kuzatiladi. D. köproq oddiy va toksik böladi. Oddiy D. hadeb emiza-veriş (ayniqsa onaning suti möl bölganida) yoki emizib yurib, birdan sun'iy ovqatlantirişga ötiş, ovqat tarkibining bola yoşiga mos kelmasligi tufayli paydo böladi. Bolani haddan taşqari issiq kiyintiriş, örabçirmaş ham D.ga sabab bölişi mumkin; issiqlab ketganda suyuqlikka ehtiyoj kuçayadi, bola kökrakka yopişib olib ema boşlaydi, lekin emgan suti odatdagiça bölsa ham, uni hazm qila olmaydi. Bundan taşqari, bolaning me'da-içak yöli anatomik funksional jihatdan hali yaxşi rivojlanmaganligi uçun ovqat hazm qili-şi buziladi. Bunda bola emizilgaç yoki ovqat berilgaç, bir oz vaqtdan keyin emgan sutini yoki yegan ovqatini qusib taşlaydi, aksari içi ketadi. Qorin şişadi, bola bezovtalanib, iştahasi yöqoladi. Kasallikning dastlabki belgilari paydo bölganda darhol vraçga murojaat etiş lozim. Bola D.ning A xili b-n oğriganda uni emizaveriladi, B va V xilida esa vraç tegişli doridarmonlarni buyurib, kasalxonaga yotqizişni tavsiya etadi. Toksik D. ovkatlaniş tartibiga rioya etmaslik va bakterial infeksiya natijasida organizmda moddalar almaşinu-vining barça turlari, şuningdek, köpgina a'zo va sistemalar faoliyatining jiddiy buzilişlari b-n keçadi. Köpinça kasalliklar b-n oğrib madorsizlangan, nimjon bolalarda kuzatiladi. Ba'zan toksik D. tösatdan avj oladi, bemorning ahvoli yomonlaşadi, böşaşadi, injiq bölib qoladi. Tez-tez içi ketadi, vazni tez kamayadi, goho bola huşdan ketadi, qayt qilib, içi ketganligi bois köp suv yöqotib, organizm suvsizlanib krladi. Bemorning turki özgaradi, es-huşi yöqola boşlaydi, yurak faoliyati susayadi; oğriqni sezmay qöyadi, terisi bözaradi yoki unda qizil doglar paydo böladi. Tomir urişi tezlaşadi, arterial bosim tuşib ketadi, koma holati kuzatiladi. Toksik D. bola hayoti uçun juda xavfli, bunda zudlik b-n tibbiy yordam körsatiş zarur. Bolaning ahvoli bir oz yengillaşgaç, juda kam mikdorda za-ruriy parhez ovqatlar yoki oz-oz ona suti yoki bolalar kefiri, qatiği bera boşlanadi. Keyinçalik ovqat miqdorini oşira boriş va bir maromga yetkaziş, oradan 6—8 kun ötgaç bolaning ahvolidan kelib çiqib ovqat mikdorini köpaytiriş, şuningdek, anti-biotiklar, vitaminlar tavsiya etiladi. Parenteral D., odatda, birorta kasallik (otit, ötkir respirator kasalliklar, zotiljam) b-n birga keçadi. D.ning oldini oliş uçun ovkatlaniş rejimiga qat'iy rioya qiliş, bolaga haddan taşqari köp ovqat ber-maslik, ovqatiga oz-ozdan meva va sab-zavot şarbatlarini qöşib beriş, bolaning issiqlab ketişiga yöl qöymaslik kerak. Katta kişilarda ham me'da va içak D.si (yoğ, oqsil yoki ug-levodlar köplab iste'mol qilinganda) kuzatilişi mumkin.

Hayvonlarda asosan 5—7 kunlik buzoqlar, çöçqa bolalari (ahyonda qözi va qulunlar) kasallanadi. Böğoz mollarni oziqlantirişda va parvariş qilişda zoogigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, tuğilgan yoş hayvonning sifatsiz oğiz sutini emişi D.ga sabab böladi. Buzoklarda hazm jarayoni buziladi, şirdon va içaklarda yiringlaş röy beradi, grammanfiy mikroflora köpayadi, kuçli iç ketişi yuz beradi. Oddiy D.da iç ketsa ham hayvon iştahasi saqlanadi yoki sal pasayadi, gavda t-rasi normal böladi. Toksik D.da esa iştaha yöqoladi, yurak faoliyati susayadi, gavda t-rasi 35° gaça pasayadi, quloq, tumşuq, oyoq va dum soviydi.

Davolaş: oddiy D.da iliq fizi-ologik eritma içirilgan holda 6—12 soat oç holda parhez qilinadi, dastlabki kunlarda yoş hayvonlarga içiriladigan sutning sutkalik normasi 35—50% kamaytiriladi, sut berişdan 10—15 min. oldin (sutkada 3—4 marta) buzoq va qulunlarga 500—600 ml dan, qözilar va çöçqa bolalariga 50—100 ml dan iliq fiziologik eritma içiriladi. Me'daiçakdagi bijğiş jarayonini töxtatiş uçun kasal xayvonga sintomitsin, tetratsiklin, ftalazol, levomitsin, kolimitsin kabi preparatlar beriladi. Teri ostiga, venaga yoki qorin içiga maxsus tayyorlangan xlorli preparatlar eritmalari yuboriladi. Yurak faoliyatini tiklaş uçun glyukoza, kofein yoki kamfora moyi işlatiladi.

Oldini oliş: yangi tuğilgan mollarni sifatli oziqlantiriş, böğoz mollar va yangi tuğilgan hayvonlarni boqişda, şuningdek, buzoq, qözilar tuğilişida zooveterinariya qoidalariga amal qiliş.

Akmal Sultanov. Ahror Rözimurodov.