Dispersion analiz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304-b. — ziyouz.com
Dispersion analiz - dispers faza zarraçalari (öta mayda ğovakli jismlar ğovaklari)ning ölçamlarini aniqlaş usullari majmui. Bunda dispers sistemaningdispereligi yoki soliştirma sirti, ya'ni fazalar orasidagi umumiy sirtni dispers faza hajmiga (yoki massasiga) nisbati ham aniqlanadi. D. a. usullarini uçta guruhga ajratiş mumkin: 1) ayrim zarraçalar parametrlari (ölçami, massasi va b.)ni aniklaş hamda ularni statistik işlab çiqiş natijasida köp sonli ölçaşlar ötkaziş (mas, avtomatik sistemalarni qöllaş) usuli; 2) dispers sistema zarraçalarining katta-kiçikligiga köra sinflarga böliş usullari; 3) ma'lum bir holatda joylaşgan zarraçalar xossalarini aniklaşga asoslangan usullar. Birinçi guruh usullarida zarraçalarning ölçamlari optik mikroskop (odatda 1 mkm dan bir neça mm gaça) yoki elektron mikroskop (1 nm dan bir neça mkm gaça) yordamida ölçanadi; dispers faza zarraçalari bölgan ingiçka nayçadan ötkazilayotgan suspenziya yoruğlik nuri yoki elektr qarşiligining özgarişini (Kulter hisoblagiçlarida zarraçalarning ölçamlari 0,1 dan 100 mkm gaça, optik asboblarda esa 5 dan 500 mkm gaça bölganda) ölçaş imkonini beradi. D. a.ning ikkinçi guruhi usullariga elak analizi (zarraçalar ölçamlari 1 dan 500 mkm gaça bölganda) va gaz yoki suyukdiklar oqimida zarraçalarning ajratilişi (zarraçalarning ölçamlari 0,1 dan bir neça mm gaça) kiradi. D. a.ning uçinçi guruhi usullariga sedimentatsiyey analiznmş bar-ça usullari taallukli. Bu usullar qoldiq massasining töplaniş kinetikasini qisobga oliş (Figurovskiy sedimentometri zarraçalarning ölçamlari 1 dan 500 mkm gaça bölganda ölçaş imkonini beradi) yoki suspenziya optik ziçligining özgarişiga asoslangan. D. a.da sentrofugalarni qöllaş ölçaşlar çegarasini 0,1 mkm gaça pasaytiriş imkonini beradi (ultratsentrofuglar yordamida ölçamlari 1 — 100 nm bölgan zarraçalarni ölçaş mumkin). Yoruğlik nurlarining juda kiçik nurlanişi, rentgen nurlari, neytronlar va b. yordamida zarraçalar ölçamini aniqlaşning turli usullaridan keng foydalaniladi. Soliştirma sirtni aniklaş uçun adsorbsion usullar (monomolekulyar katlamdagi adsorbsiyalangan moddaning mikdorini ham aniklaş mumkin) qöllaniladi. Kukun holdagi moddalarning soliştirma sirti adsorbsiya issikdigi (yoki höllaniş) böyiça aniqlanadi. D. a.ning adsorbsion usullari turliça bölib, ular soliştirma sirt 10—103 m2/g (zarraçalar ölçami 10 dan 1000 nm gaça) bölganda aniklaş imkonini beradi. Ölçamlari 1 dan 100 nm gaça bölgan erkin dispers siste-malar zarraçalari diffuziya, ultrafiltratsiya va b. usullar b-n aniqlanadi.
Ad.: Xodakov G. S, Yudkin Yu. P., Sedimentatsionniy analiz visokodispersnix sistem, M., 1981; Greg S, SingK., Adsorbsiya, udelnaya poverxnost, poristost, per. s ang., 2 izd., M., 1984.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИСПЕРСИОН АНАЛИЗ - дисперс фаза заррачалари (ўта майда ғовакли жисмлар ғоваклари)нинг ўлчамларини аниқлаш усуллари мажмуи. Бунда дисперс системанингдисперелиги ёки солиштирма сирти, яъни фазалар орасидаги умумий сиртни дисперс фаза ҳажмига (ёки массасига) нисбати ҳам аниқланади. Д. а. усулларини учта гуруҳга ажратиш мумкин: 1) айрим заррачалар параметрлари (ўлчами, массаси ва б.)ни аниклаш ҳамда уларни статистик ишлаб чиқиш натижасида кўп сонли ўлчашлар ўтказиш (мас, автоматик системаларни қўллаш) усули; 2) дисперс система заррачаларининг катта-кичиклигига кўра синфларга бўлиш усуллари; 3) маълум бир ҳолатда жойлашган заррачалар хоссаларини аниклашга асосланган усуллар. Биринчи гуруҳ усулларида заррачаларнинг ўлчамлари оптик микроскоп (одатда 1 мкм дан бир неча мм гача) ёки электрон микроскоп (1 нм дан бир неча мкм гача) ёрдамида ўлчанади; дисперс фаза заррачалари бўлган ингичка найчадан ўтказилаётган суспензия ёруғлик нури ёки электр қаршилигининг ўзгаришини (Культер ҳисоблагичларида заррачаларнинг ўлчамлари 0,1 дан 100 мкм гача, оптик асбобларда эса 5 дан 500 мкм гача бўлганда) ўлчаш имконини беради. Д. а.нинг иккинчи гуруҳи усулларига элак анализи (заррачалар ўлчамлари 1 дан 500 мкм гача бўлганда) ва газ ёки суюкдиклар оқимида заррачаларнинг ажратилиши (заррачаларнинг ўлчамлари 0,1 дан бир неча мм гача) киради. Д. а.нинг учинчи гуруҳи усулларига седиментацией анализнмш бар-ча усуллари тааллукли. Бу усуллар қолдиқ массасининг тўпланиш кинетикасини қисобга олиш (Фигуровский седиментометри заррачаларнинг ўлчамлари 1 дан 500 мкм гача бўлганда ўлчаш имконини беради) ёки суспензия оптик зичлигининг ўзгаришига асосланган. Д. а.да центрофугаларни қўллаш ўлчашлар чегарасини 0,1 мкм гача пасайтириш имконини беради (ультрацентрофуглар ёрдамида ўлчамлари 1 — 100 нм бўлган заррачаларни ўлчаш мумкин). Ёруғлик нурларининг жуда кичик нурланиши, рентген нурлари, нейтронлар ва б. ёрдамида заррачалар ўлчамини аниқлашнинг турли усулларидан кенг фойдаланилади. Солиштирма сиртни аниклаш учун адсорбцион усуллар (мономолекуляр катламдаги адсорбцияланган модданинг микдорини ҳам аниклаш мумкин) қўлланилади. Кукун ҳолдаги моддаларнинг солиштирма сирти адсорбция иссикдиги (ёки ҳўлланиш) бўйича аниқланади. Д. а.нинг адсорбцион усуллари турлича бўлиб, улар солиштирма сирт 10—103 м2/г (заррачалар ўлчами 10 дан 1000 нм гача) бўлганда аниклаш имконини беради. Ўлчамлари 1 дан 100 нм гача бўлган эркин дисперс систе-малар заррачалари диффузия, ультрафильтрация ва б. усуллар б-н аниқланади.
Ад.: Ходаков Г. С, Юдкин Ю. П., Седиментационный анализ высокодисперсных систем, М., 1981; Грег С, СингК., Адсорбция, удельная поверхность, пористость, пер. с анг., 2 изд., М., 1984.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.