Dispetçerlaş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 306–307-b. — ziyouz.com
Dispetçerlaş — i. ç. va b. jarayonlarni tezkor nazorat qiliş hamda boşqarişni markazlaştiriş; axborotlarni uzatiş va qayta işlaşning eng zamonaviy vositalarini qöllaşga asoslanadi. D. asosiy i. ç. siklidagi barça jarayonlarning uzluksiz bajarilişini, tejamliligini ta'minlaşga, yordamçi va xizmat körsatuvçi bölinmalarning uzluksiz işlaşini uyuştirişga xizmat qiladi.
D.ni dispetçerlik xizmati amalga oşiradi. D. işlab çiqariş jarayoni murakkab, köp bosqiçli korxonalarda katta ahamiyatga ega bölib, u köpgina sohalar — maşinasozlik, metallurgiya, elektrotexnika, energetika va elektrlaştiriş, kimyo, quriliş va quriliş materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoatlari, qişloq va suv xöjaligi, transport tarmoklari va b. sohalarda keng qöllaniladi: Energetikani D.da elektr st-yalar, elektr uzatiş liniyalari va b. operativ boşqariladi. Energetika dispetçeri bir qança elektr st-yalari va elektr tarmoqlarining birgalikdagi işini tekşiradi hamda muvofiqlaştiradi. Sanoat korxonalarini D .da kelayotgan axborotni avtomatik işlaş uçun mantiqiy qurilmadan yoki boşqaruvçi kompyuterlardan foydalaniladi. Qurilişni D. aloqa, avtomatik hisobga oliş va nazorat qilişning hozirgi zamon jihozlari yordamida amalga oşiriladi. Bunda quriliş öz vaqtida işçilar, materiallar, loyihalar, quriliş maşinalari, transport b-n ta'minlanadi; quriliş may-donlari işlari muvofiklaştiriladi; işçilar, maşinalarning böş turib qolişi va b. kamçiliklar yöqotiladi. Avtomobil, havo, suv va t.y. transportlaridagi dispetçerlik xizmatining tarkibi va taşkil etilişi ayrim turdagi transportlarning xususiyatiga va ularning texnik jihozlanişiga köra sanoat korxonalaridagi dispetçerlik xizmatidan farq qiladi, bunda yölovçi va yuklarni töxtovsiz va maromida taşişga asosiy e'tibor qaratiladi. Oliy öquv yurtlarida dispetçerlik xizmati dare jadvallarini tuziş, öquv auditoriyalarini tasdiqlaş, darslarni ötiş jarayonini nazorat qilib boriş vazifalarini öz içiga oladi. Dispetçerlik xizmati i. ç. samaradorligini ta'minlovçi tizim bölganligi bois, rivojlangan mamlakatlarda bu tizimni uzluksiz takomillaştirib boriş va eng zamonaviy texnik uskunalar b-n jihozlaşga katta ahamiyat beriladi. D. meh-nat unumdorligini 12—25% oşirişga imkon beradi. Uni taşkil etişga ketgan xarajatlar 1 —2 yilda töla qoplanadi.
Hoz. Özbekistonda xalq xöjaligining yirik korxonalari (mas, «Toşkent aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi» aksiyadorlik jamiyati, Asaka avtomobil zdi, Buxoro neftni qayta işlaş zdi va b.) da eng samarali işlaydigan, zamonaviy texnik uskunalarga asoslangan dispetçerlik tizimi taşkil etilgan.
Sadir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИСПЕТЧЕРЛАШ — и. ч. ва б. жараёнларни тезкор назорат қилиш ҳамда бошқаришни марказлаштириш; ахборотларни узатиш ва қайта ишлашнинг энг замонавий воситаларини қўллашга асосланади. Д. асосий и. ч. циклидаги барча жараёнларнинг узлуксиз бажарилишини, тежамлилигини таъминлашга, ёрдамчи ва хизмат кўрсатувчи бўлинмаларнинг узлуксиз ишлашини уюштиришга хизмат қилади.
Д.ни диспетчерлик хизмати амалга оширади. Д. ишлаб чиқариш жараёни мураккаб, кўп босқичли корхоналарда катта аҳамиятга эга бўлиб, у кўпгина соҳалар — машинасозлик, металлургия, электротехника, энергетика ва электрлаштириш, кимё, қурилиш ва қурилиш материаллари, енгил ва озиқ-овқат саноатлари, қишлоқ ва сув хўжалиги, транспорт тармоклари ва б. соҳаларда кенг қўлланилади: Энергетикани Д.да электр ст-ялар, электр узатиш линиялари ва б. оператив бошқарилади. Энергетика диспетчери бир қанча электр ст-ялари ва электр тармоқларининг биргаликдаги ишини текширади ҳамда мувофиқлаштиради. Саноат корхоналарини Д .да келаётган ахборотни автоматик ишлаш учун мантиқий қурилмадан ёки бошқарувчи компьютерлардан фойдаланилади. Қурилишни Д. алоқа, автоматик ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг ҳозирги замон жиҳозлари ёрдамида амалга оширилади. Бунда қурилиш ўз вақтида ишчилар, материаллар, лойиҳалар, қурилиш машиналари, транспорт б-н таъминланади; қурилиш май-донлари ишлари мувофиклаштирилади; ишчилар, машиналарнинг бўш туриб қолиши ва б. камчиликлар йўқотилади. Автомобиль, ҳаво, сув ва т.й. транспортларидаги диспетчерлик хизматининг таркиби ва ташкил этилиши айрим турдаги транспортларнинг хусусиятига ва уларнинг техник жиҳозланишига кўра саноат корхоналаридаги диспетчерлик хизматидан фарқ қилади, бунда йўловчи ва юкларни тўхтовсиз ва маромида ташишга асосий эътибор қаратилади. Олий ўқув юртларида диспетчерлик хизмати даре жадвалларини тузиш, ўқув аудиторияларини тасдиқлаш, дарсларни ўтиш жараёнини назорат қилиб бориш вазифаларини ўз ичига олади. Диспетчерлик хизмати и. ч. самарадорлигини таъминловчи тизим бўлганлиги боис, ривожланган мамлакатларда бу тизимни узлуксиз такомиллаштириб бориш ва энг замонавий техник ускуналар б-н жиҳозлашга катта аҳамият берилади. Д. меҳ-нат унумдорлигини 12—25% оширишга имкон беради. Уни ташкил этишга кетган харажатлар 1 —2 йилда тўла қопланади.
Ҳоз. Ўзбекистонда халқ хўжалигининг йирик корхоналари (мас, «Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси» акциядорлик жамияти, Асака автомобиль зди, Бухоро нефтни қайта ишлаш зди ва б.) да энг самарали ишлайдиган, замонавий техник ускуналарга асосланган диспетчерлик тизими ташкил этилган.
Садир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.