Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Disproziy

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 308–309-b. — ziyouz.com

    Disproziy (Dysprosium, yun. disprositos — topilişi qiyin), Dy — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib rakami 66, at. m. 162,50. D.ning 7 ta barqaror izotopi ma'lum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l(«Dy, 162Dy, 163Dy va 164Dy. Radioaktiv izotoplari sun'iy yöl b-n olingan. D. — oç kul-rang metall. Ziçligi 8,56 g/ sm3. Birikmalarda uç valentli. Oddiy şaroitda havo kislorodi ta'sirida sekin, qizdirilganda (100° dan yuqori haroratda) tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (HF dan taşqari) b-n özaro re-aksiyaga kirişib, Dy(III) tuzlarini hosil qiladi. Işqoriy eritmalar ta'siriga çidamli. Azot, vodorod, xlor, brom va yod b-n qizdirilganda şiddatli reaksiyaga kirişadi.

    D. oksid Dy2O, — rangeiz kristall modda. Monoklin f- Dy2O3) va kubik (a- Dy2O3) panjarali modifikatsiyalari ma'lum. Ziçligi 8,16 g/sm3, a-Dy2O3 2070° da r- Dy2O3 ga aylanadi. Suyuqlaniş t-rasi 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 va b. ni 800—1000° da parçalaş usuli b-n olinadi.

    D. xlorid DyCl3 — rangeiz kristall modda. Monoklin panjarali. Su-yuklaniş t-rasi 654°, qaynaş t-rasi 1627°; ziçligi 3,617 g/sm3; suvda yaxşi eriydi. 200° dan yuqori t-rada Dy2(C2O4)3 ga xlor va tetraxlormetan aralaşmasini ta'sir ettirib, şuningdek, D.ni xlorlab olinadi.

    D. ftorid DyF3 — ortorombik panjarali rangeiz kristallar, ziçligi 7,466 g/sm3; 1030° da geksagonal modifikatsiyam aylanadi. Suyuqdaniş t-rasi 1157°, qaynaş t-rasi 2200° dan yuqori. Suvda erimaydi. D. birikmalariga ftorid kislota, D. ga ftor ta'sir ettirib olinadi. D. DyCl3 yoki DyF, ni kalsiy, natriy yoki litiy b-n kaytarib olinadi. D. nurlangan moddalarni neytron radiografik tekşirişda, DyJ, köça va stadionlarni yori-tuvçi çiroqlar i. ç. da, DyO, qizil rangda şu'lalanuvçi lyuminoforlar komponenti sifatida va maxsus şi-şalar olişda qöllaniladi. D.ni 1886 yilda fransuz kimyogari P. E. Lekok de Buabodran kaşf etgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДИСПРОЗИЙ (Dysprosium, юн. disprositos — топилиши қийин), Dy — Менделеев даврий системаси III гуруҳининг лантаноидпар туркумига мансуб элемент; тартиб раками 66, ат. м. 162,50. Д.нинг 7 та барқарор изотопи маълум: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l(«Dy, 162Dy, 163Dy ва 164Dy. Радиоактив изотоплари сунъий йўл б-н олинган. Д. — оч кул-ранг металл. Зичлиги 8,56 г/ см3. Бирикмаларда уч валентли. Оддий шароитда ҳаво кислороди таъсирида секин, қиздирилганда (100° дан юқори ҳароратда) тез оксидланади. Минерал кислоталар (HF дан ташқари) б-н ўзаро ре-акцияга киришиб, Dy(III) тузларини ҳосил қилади. Ишқорий эритмалар таъсирига чидамли. Азот, водород, хлор, бром ва йод б-н қиздирилганда шиддатли реакцияга киришади.

    Д. оксид Dy2O, — рангеиз кристалл модда. Моноклин ф- Dy2O3) ва кубик (a- Dy2O3) панжарали модификациялари маълум. Зичлиги 8,16 г/см3, а-Dy2O3 2070° да р- Dy2O3 га айланади. Суюқланиш т-раси 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 ва б. ни 800—1000° да парчалаш усули б-н олинади.

    Д. хлорид DyCl3 — рангеиз кристалл модда. Моноклин панжарали. Су-юкланиш т-раси 654°, қайнаш т-раси 1627°; зичлиги 3,617 г/см3; сувда яхши эрийди. 200° дан юқори т-рада Dy2(C2O4)3 га хлор ва тетрахлорметан аралашмасини таъсир эттириб, шунингдек, Д.ни хлорлаб олинади.

    Д. фторид DyF3 — орторомбик панжарали рангеиз кристаллар, зичлиги 7,466 г/см3; 1030° да гексагонал модификациям айланади. Суюқданиш т-раси 1157°, қайнаш т-раси 2200° дан юқори. Сувда эримайди. Д. бирикмаларига фторид кислота, Д. га фтор таъсир эттириб олинади. Д. DyCl3 ёки DyF, ни кальций, натрий ёки литий б-н кайтариб олинади. Д. нурланган моддаларни нейтрон радиографик текширишда, DyJ, кўча ва стадионларни ёри-тувчи чироқлар и. ч. да, DyO, қизил рангда шуълаланувчи люминофорлар компоненти сифатида ва махсус ши-шалар олишда қўлланилади. Д.ни 1886 йилда француз кимёгари П. Э. Лекок де Буабодран кашф этган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.