Distrofiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 313–314-b. — ziyouz.com
Distrofiya (dis... va yun. trophe — ovqat, oziklaniş) — hujayra va töqimalarda moddalar almaşinuvi buzili-şining patomorfologik va patofiziologik ifodasi; ilgari degeneratsiya— ayniş deb atalgan. D. köpgina (ayniqsa yalliğlaniş b-n keçadigan) kasalliklarning rivojlaniş negizi hisoblanadi. Infiltratsiya va şimiliş (mas, nevrozda buyrak kanalçalari epiteliysiga oqsil şimilişi, aterosklerozda arteriyalarning içki pardasiga lipoidlar şimilişi), oqsillar sintezining buzilişi, yoglar va uglevodlarning oqsillarga aylanişi yoki oqsillar va uglevodlarning yoglarga aylanişi (transformatsiya) D.ning rivojlaniş mexanizmlaridir. Bu mexanizmlar xilma-xil: hujayraning autoregulyatsiyasi fermentativ jarayonlarning özgarişi röy beradi; ovqatlaniş tartibining izdan çiqişi gipoksiyaga olib keladi — bu köproq kuzatiladi; ovkatlanişning endokrin yoki nerv sistemasi tomonidan idora etilişining buzilişi — bu neyrogen va endokrin D.ga olib kelişi mumkin. D.ga asosan xöjayra hamda xöjayraaro trofikaning buzilişi, qon va limfa aylanişi yoki innervatsiyaning izdan çiqişi, gipoksiya, infeksiya, intoksikatsiya, gormonlar va fermentlar balansining özgarişi hamda irsiy omillar sabab böladi. D.da moddalar almaşinuvi özgarib, aynigan, parçalanib ulgurmagan moddalar hujayralar va hujayralararo sath hamda töqimalarda töplanib qoladi. Moddalar almaşinuvining qaysi turi köproq buzilganiga qarab oqsil, yoğ, uglevod va mineral D.si farq qilinadi.
Oqsil D.si (disproteionoz)da hujayralar yoki hujayralararo satxlarga notöğri sintezlangan oqsillarning patologik şakllari, töqimaning tuzilişiga kiradigan oqsilning parçalanişi, ba'zan oqsil fizik-kimyoviy xususiyatlarining özgarişi (giaminoz, amiloidoz va b.) natijasida organizmda oqsil töplanadi.
Yoğ D.si (lipidoz)dayoğ depolaridagi yoğ kamayadi yoki köpayadi, odatda, aslida lipidlar bölmaydigan joylarda ham ular paydo böladi, hujayra va töqimalardagi lipidlar miqsori nihoyatda kamayişi ozğinlik (kaxeksiya)ga, yoğ zaxirasining ortib ketişi semirişga, yoğ bosişga olib keladi.
Uglevod D.si glikogen va mukopolisaxaridlar hosil bölişi balansining buzilişi b-n keçadi (bu holat qandli diabet)da yaqqol körinadi.
Mineral D.sida kaliy, kalsiy, temir va b. almaşinuvi buziladi. D. alomatlari paydo bölganda darhol şifokorga murojaat qilib qunt b-n davolaniş tavsiya etiladi (yana q. Ali-mentar distrofiya).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИСТРОФИЯ (дис... ва юн. trophe — овқат, озикланиш) — ҳужайра ва тўқималарда моддалар алмашинуви бузили-шининг патоморфологик ва патофизиологик ифодаси; илгари дегенерация— айниш деб аталган. Д. кўпгина (айниқса яллиғланиш б-н кечадиган) касалликларнинг ривожланиш негизи ҳисобланади. Инфильтрация ва шимилиш (мас, неврозда буйрак каналчалари эпителийсига оқсил шимилиши, атеросклерозда артерияларнинг ички пардасига липоидлар шимилиши), оқсиллар синтезининг бузилиши, ёглар ва углеводларнинг оқсилларга айланиши ёки оқсиллар ва углеводларнинг ёгларга айланиши (трансформация) Д.нинг ривожланиш механизмларидир. Бу механизмлар хилма-хил: ҳужайранинг ауторегуляцияси ферментатив жараёнларнинг ўзгариши рўй беради; овқатланиш тартибининг издан чиқиши гипоксияга олиб келади — бу кўпроқ кузатилади; овкатланишнинг эндокрин ёки нерв системаси томонидан идора этилишининг бузилиши — бу нейроген ва эндокрин Д.га олиб келиши мумкин. Д.га асосан хўжайра ҳамда хўжайрааро трофиканинг бузилиши, қон ва лимфа айланиши ёки иннервациянинг издан чиқиши, гипоксия, инфекция, интоксикация, гормонлар ва ферментлар балансининг ўзгариши ҳамда ирсий омиллар сабаб бўлади. Д.да моддалар алмашинуви ўзгариб, айниган, парчаланиб улгурмаган моддалар ҳужайралар ва ҳужайралараро сатҳ ҳамда тўқималарда тўпланиб қолади. Моддалар алмашинувининг қайси тури кўпроқ бузилганига қараб оқсил, ёғ, углевод ва минерал Д.си фарқ қилинади.
Оқсил Д.си (диспротеионоз)да ҳужайралар ёки ҳужайралараро сатхларга нотўғри синтезланган оқсилларнинг патологик шакллари, тўқиманинг тузилишига кирадиган оқсилнинг парчаланиши, баъзан оқсил физик-кимёвий хусусиятларининг ўзгариши (гиаминоз, амилоидоз ва б.) натижасида организмда оқсил тўпланади.
Ёғ Д.си (липидоз)даёғ деполаридаги ёғ камаяди ёки кўпаяди, одатда, аслида липидлар бўлмайдиган жойларда ҳам улар пайдо бўлади, ҳужайра ва тўқималардаги липидлар миқцори ниҳоятда камайиши озғинлик (кахексия)га, ёғ захирасининг ортиб кетиши семиришга, ёғ босишга олиб келади.
Углевод Д.си гликоген ва мукополисахаридлар ҳосил бўлиши балансининг бузилиши б-н кечади (бу ҳолат қандли диабет)да яққол кўринади.
Минерал Д.сида калий, кальций, темир ва б. алмашинуви бузилади. Д. аломатлари пайдо бўлганда дарҳол шифокорга мурожаат қилиб қунт б-н даволаниш тавсия этилади (яна қ. Али-ментар дистрофия).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.