Dizenteriya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com
Dizenteriya (diz... va yun. enteron — içak), içburuğ — yöğon içakning zararlanişi (bot-bot iç ketişi va qorinning burab ogrişi) va organizmning zaharlanişi (buşaşiş, holdan toyiş, boş oğriği, harorat kutarilişi, kungil aynişi, ba'zan qayt qiliş) b-n keçadigan utkir infeksion kasallik. Butun yer yuzida uçraydi. Odamlarda uçraydigan D. qözğatuvçisining turiga qarab, bakterial D. b-n amyobiaz farq qilinadi.
Bakterial D. mikroblari tayoqçasimon bölib, bir neça turi bor; bu turlarni kaşf etgan olimlar nomi b-n Grigoryev-Şiga, Şmits-Ştutser, Fleksner, Zonne va h. k. bakteriyalari deb ataladi. Grigoryev-Şiga bakteriyalari boşqa bakteriyalardan farq qilib, kuçli toksin çiqaradi (bu mikrob qözğatgan kasallik oğirroq ötadi). Fleksner va Zonne bakteriyalari qözğatgan hollar köproq kuzatiladi (ular qözğatgan kasallik yengilroq ötadi); Şmits-Ştutser bakteriyalari juda kam uçraydi.
D. bakteriyalari bemor axlati b-n taşqi muhitga çiqadi. Kasallikdan soğaygan ba'zi kişilar ham D. bakteriyalarini uzoq vaqt çiqarib turadi. Bemorni parvariş qilayotgan kişilar, şuningdek, bakteriya taşuvçilarning yuvuqsiz qöli va paşşa orqali D. mikroblari suv, meva, sabzavot, sut va ovqatga ötişi mumkin. Ularda D. mikroblari bir neça kundan 2—3 oygaça saqlana oladi. Soğlom odam D. bakteriyalari b-n ifloslangan suv, meva, sabzavot, ovqatni iste'mol qilganda kasallik yuqadi.
Ozodalik qoidalariga rioya qilmaslik (hojatxona, oşxonalarning iflos bölişi, paşşani yöqotmaslik, qölni tozalab yuvmaslik va ş. k.) D.ning tarqalişiga sabab böladi. D. yil böyi uçrab turadi, ammo issiq faslda (iyun — okt.) paşşa köpayişi, suv köp içilişi, meva-sabzavotni yuvmay yeyiş natijasida D. b-n kasallaniş köpayadi. D.ga hamma moyil, lekin yoş bolalar, keksalar va nim-jon kişilarda köproq kuzatiladi. D. bakteriyalari yöğon içakda köpayadi va ayni vaqtda içakni yalliğlantirib, butun organizmda moddalar almaşinu-viga putur yetkazadi. Ularning yöğon içakda qosil qiladigan zahari (toksini) içak şilliq pardasiga öziga xos ta'sir körsatadi (yalliğlantiradi, yara hosil qiladi va h. k.), butun organizmni zaharlaydi (intoksikatsiya).
Kasallik yuqqaç, 3—4 kunlik yaşirin (inkubatsion) davrdan keyin qorin burab oğriydi, tez-tez iç ketadi. Avval iç suyuq kelib, keyin qon b-n şilimşiq aralaş (yalquğ) böladi. Bir keça-kunduzda 10—15 martagaça hojatxonaga boriş D.ga xos belgidir. Bemor t-rasi kasallikning faqat dastlabki kunlarida salgina kötariladi. Qorin dapqir-dapqir burab oğriydi, töğri içak tortişibqisqarib oğritadi (tenezm), ayni vaqtda tez-tez iç kelişi, soxta «hojat bölişi» be-morning axgyulini oğirlaştiradi. Iç ketişi tufayli köp suyuqlik yöqolişi natijasida bemor tez ozadi, közi kirtayib qoladi, terisi qurişadi, qöl-oyoği sovqotadi, iştahasi yöqoladi, qattiq çanqaydi. Umumiy ahvoli muşkullaşadi.
Kasallik asoratsiz ötganda 6—7- kuni iç ketişi kamayadi, axlatda yalquğ yöqoladi, qorin oğriği bosiladi, bemor iştahaga kiradi. D. bir neça kundan (yengil xili) 3—4 haftagaça davom etadi. Kasallik qözişi (qaytalanişi) ham mumkin. Asosan, yoş bolalar b-n keksalarda D. oğir ötadi. Avitaminoz, nimjonlik, öta çarçaş va ş. k. D.ning çözilişiga (surunkali D.ga) sabab böladi. D.ning bu xili oylab çöziladi, vaqt-vaqti b-n zöriqib turadi. U sönggi yillarda kam uçramoqda. Surunkali D. b-n oğrigan bemorlardan tevarak-atrofdagilarga kasallik yuqişi mumkin. Yoş bolalarda D. öziga xos ötadi: içakning yalliğlanişidan köra umumiy intoksikatsiya yaqqol közga taşlanadi. Yuqorida aytilgan belgilardan taşqari, axlatni lab.da tekşiriş, yöğon içak pastki qismining şilliq qavatini közdan keçiriş (kolonofibroskopiya, rektoromanoskopiya) va bakteriologik tekşiriş asosida D. aniklanadi. Bemor kasalxonada davolangani ma'qul. D. b-n oğrib ötgan kişida qoladigan immunitet uzoq davom etmaydi. D.ni davolaşda dorilardan taşqari, parhezning ahamiyati bor.
D.ning oldini oliş uçun aholi yaşaydigan joylarni toza tutiş, oziq-ovqat korxonalari, suv tarmoqlari ustidan sanitariya nazoratini kuçaytiriş, paşşani yöqotiş, şaxsiy gigiyena qoidalariga jiddiy rioya qiliş, meva-sabzavotni toza suvga obdan yuvib yeyiş kerak va h. k. Aholini, ayniqsa qişloq joylarida, toza içimlik suv b-n ta'minlaş nafaqat D., balki barça ötkir içak kasalliklarining oldini olişda muhim ijtimoiy tadbir hisoblanadi. Bolalarni yoşligidan pokizalikka odatlantiriş lozim.
Kasallik bemordan atrofidagilarga oson yuqişi, Grigoryev-Şiga bakteriyalari qözğatadigan D. oğir keçişini e'tiborga olib, bemorni iloji boriça kasalxonaga yotqizib davolagan ma'qul.
Hayvonlardan qözi va çöçqalarda uçraydigan ötkir infeksion kasallik. Asosan 3—5 kunlik qözilarda içakning gemorragik yalliğlanişi va iç ketişi b-n kuzatiladi. Qöylarda D.ni Clostridium perfrindens V. turiga mansub spiroxeta qözğatadi. Kasallik soğlom va kasal hayvonlar birgalikda saqlanganda alimentar yöl b-n yuqadi. D. qözilatiş mavsumi — bahorda avj oladi. Kasal hayvonlarning qon aralaş içi ketadi, iştahasi yöqolib, ozib qoladi. Kasallikning ötkir şaklida qözilar bir neça soat içida nobud böladi. Yengilroq keçganda qözi köproq yotadi, emmay qöyadi, tana harorati 41° gaça kötariladi. Keskin oriqlagan qözilar nobud böladi. Qözilarni sifatsiz oziqlantiriş, gigiyena qoidalariga amal qilmaslik ham kasallikning kelib çiqişiga sabab böladi.
Davolaş: gipreimmun zardob, norsulfazol (1%) va b. antibiotiklar buyuriladi.
Oldini oliş: zoogigiyena, veterinariyasanitariya kridalariga amal qiliş, sifatli oziklantiriş, tozalikka rioya qiliş, kasallangan hayvonlar 6—10% li xlorli ohak, 5% li kreolin b-n dezinfeksiya qilinadi. Böğoz qöylar qözilaşidan 20—30 kun ilgari bir marta, 10—20 kun qolganda ikkinçi marta emlanadi. Qözilar tuğilişi b-n dastlabki soatlarda D.ga qarşi qöllaniladigan maxsus zardob yuboriladi (teri ostiga).
Ad.: Musaboyev I. Q., Dizenteriya, T., 1960; Mahmudov O. S, Bolalarning yuqumli kasalliklari, T., 1995.
Şonosir Şovahobov, Ahror Rözimurodov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИЗЕНТЕРИЯ (диз... ва юн. enteron — ичак), ичбуруғ — йўғон ичакнинг зарарланиши (бот-бот ич кетиши ва қориннинг бураб огриши) ва организмнинг заҳарланиши (бушашиш, ҳолдан тойиш, бош оғриғи, ҳарорат кутарилиши, кунгил айниши, баъзан қайт қилиш) б-н кечадиган уткир инфекцион касаллик. Бутун ер юзида учрайди. Одамларда учрайдиган Д. қўзғатувчисининг турига қараб, бактериал Д. б-н амёбиаз фарқ қилинади.
Бактериал Д. микроблари таёқчасимон бўлиб, бир неча тури бор; бу турларни кашф этган олимлар номи б-н Григорьев-Шига, Шмитц-Штуцер, Флекснер, Зонне ва ҳ. к. бактериялари деб аталади. Григорьев-Шига бактериялари бошқа бактериялардан фарқ қилиб, кучли токсин чиқаради (бу микроб қўзғатган касаллик оғирроқ ўтади). Флекснер ва Зонне бактериялари қўзғатган ҳоллар кўпроқ кузатилади (улар қўзғатган касаллик енгилроқ ўтади); Шмитц-Штуцер бактериялари жуда кам учрайди.
Д. бактериялари бемор ахлати б-н ташқи муҳитга чиқади. Касалликдан соғайган баъзи кишилар ҳам Д. бактерияларини узоқ вақт чиқариб туради. Беморни парвариш қилаётган кишилар, шунингдек, бактерия ташувчиларнинг ювуқсиз қўли ва пашша орқали Д. микроблари сув, мева, сабзавот, сут ва овқатга ўтиши мумкин. Уларда Д. микроблари бир неча кундан 2—3 ойгача сақлана олади. Соғлом одам Д. бактериялари б-н ифлосланган сув, мева, сабзавот, овқатни истеъмол қилганда касаллик юқади.
Озодалик қоидаларига риоя қилмаслик (ҳожатхона, ошхоналарнинг ифлос бўлиши, пашшани йўқотмаслик, қўлни тозалаб ювмаслик ва ш. к.) Д.нинг тарқалишига сабаб бўлади. Д. йил бўйи учраб туради, аммо иссиқ фаслда (июнь — окт.) пашша кўпайиши, сув кўп ичилиши, мева-сабзавотни ювмай ейиш натижасида Д. б-н касалланиш кўпаяди. Д.га ҳамма мойил, лекин ёш болалар, кексалар ва ним-жон кишиларда кўпроқ кузатилади. Д. бактериялари йўғон ичакда кўпаяди ва айни вақтда ичакни яллиғлантириб, бутун организмда моддалар алмашину-вига путур етказади. Уларнинг йўғон ичакда қосил қиладиган заҳари (токсини) ичак шиллиқ пардасига ўзига хос таъсир кўрсатади (яллиғлантиради, яра ҳосил қилади ва ҳ. к.), бутун организмни заҳарлайди (интоксикация).
Касаллик юққач, 3—4 кунлик яширин (инкубацион) даврдан кейин қорин бураб оғрийди, тез-тез ич кетади. Аввал ич суюқ келиб, кейин қон б-н шилимшиқ аралаш (ялқуғ) бўлади. Бир кеча-кундузда 10—15 мартагача ҳожатхонага бориш Д.га хос белгидир. Бемор т-раси касалликнинг фақат дастлабки кунларида салгина кўтарилади. Қорин дапқир-дапқир бураб оғрийди, тўғри ичак тортишибқисқариб оғритади (тенезм), айни вақтда тез-тез ич келиши, сохта «ҳожат бўлиши» бе-морнинг ахгюлини оғирлаштиради. Ич кетиши туфайли кўп суюқлик йўқолиши натижасида бемор тез озади, кўзи киртайиб қолади, териси қуришади, қўл-оёғи совқотади, иштаҳаси йўқолади, қаттиқ чанқайди. Умумий аҳволи мушкуллашади.
Касаллик асоратсиз ўтганда 6—7- куни ич кетиши камаяди, ахлатда ялқуғ йўқолади, қорин оғриғи босилади, бемор иштаҳага киради. Д. бир неча кундан (енгил хили) 3—4 ҳафтагача давом этади. Касаллик қўзиши (қайталаниши) ҳам мумкин. Асосан, ёш болалар б-н кексаларда Д. оғир ўтади. Авитаминоз, нимжонлик, ўта чарчаш ва ш. к. Д.нинг чўзилишига (сурункали Д.га) сабаб бўлади. Д.нинг бу хили ойлаб чўзилади, вақт-вақти б-н зўриқиб туради. У сўнгги йилларда кам учрамоқда. Сурункали Д. б-н оғриган беморлардан теварак-атрофдагиларга касаллик юқиши мумкин. Ёш болаларда Д. ўзига хос ўтади: ичакнинг яллиғланишидан кўра умумий интоксикация яққол кўзга ташланади. Юқорида айтилган белгилардан ташқари, ахлатни лаб.да текшириш, йўғон ичак пастки қисмининг шиллиқ қаватини кўздан кечириш (колонофиброскопия, ректороманоскопия) ва бактериологик текшириш асосида Д. аникланади. Бемор касалхонада даволангани маъқул. Д. б-н оғриб ўтган кишида қоладиган иммунитет узоқ давом этмайди. Д.ни даволашда дорилардан ташқари, парҳезнинг аҳамияти бор.
Д.нинг олдини олиш учун аҳоли яшайдиган жойларни тоза тутиш, озиқ-овқат корхоналари, сув тармоқлари устидан санитария назоратини кучайтириш, пашшани йўқотиш, шахсий гигиена қоидаларига жиддий риоя қилиш, мева-сабзавотни тоза сувга обдан ювиб ейиш керак ва ҳ. к. Аҳолини, айниқса қишлоқ жойларида, тоза ичимлик сув б-н таъминлаш нафақат Д., балки барча ўткир ичак касалликларининг олдини олишда муҳим ижтимоий тадбир ҳисобланади. Болаларни ёшлигидан покизаликка одатлантириш лозим.
Касаллик бемордан атрофидагиларга осон юқиши, Григорьев-Шига бактериялари қўзғатадиган Д. оғир кечишини эътиборга олиб, беморни иложи борича касалхонага ётқизиб даволаган маъқул.
Ҳайвонлардан қўзи ва чўчқаларда учрайдиган ўткир инфекцион касаллик. Асосан 3—5 кунлик қўзиларда ичакнинг геморрагик яллиғланиши ва ич кетиши б-н кузатилади. Қўйларда Д.ни Clostridium perfrindens В. турига мансуб спирохета қўзғатади. Касаллик соғлом ва касал ҳайвонлар биргаликда сақланганда алиментар йўл б-н юқади. Д. қўзилатиш мавсуми — баҳорда авж олади. Касал ҳайвонларнинг қон аралаш ичи кетади, иштаҳаси йўқолиб, озиб қолади. Касалликнинг ўткир шаклида қўзилар бир неча соат ичида нобуд бўлади. Енгилроқ кечганда қўзи кўпроқ ётади, эммай қўяди, тана ҳарорати 41° гача кўтарилади. Кескин ориқлаган қўзилар нобуд бўлади. Қўзиларни сифатсиз озиқлантириш, гигиена қоидаларига амал қилмаслик ҳам касалликнинг келиб чиқишига сабаб бўлади.
Даволаш: гипреиммун зардоб, норсульфазол (1%) ва б. антибиотиклар буюрилади.
Олдини олиш: зоогигиена, ветеринариясанитария кридаларига амал қилиш, сифатли озиклантириш, тозаликка риоя қилиш, касалланган ҳайвонлар 6—10% ли хлорли оҳак, 5% ли креолин б-н дезинфекция қилинади. Бўғоз қўйлар қўзилашидан 20—30 кун илгари бир марта, 10—20 кун қолганда иккинчи марта эмланади. Қўзилар туғилиши б-н дастлабки соатларда Д.га қарши қўлланиладиган махсус зардоб юборилади (тери остига).
Ад.: Мусабоев И. Қ., Дизентерия, Т., 1960; Маҳмудов О. С, Болаларнинг юқумли касалликлари, Т., 1995.
Шоносир Шоваҳобов, Аҳрор Рўзимуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.