Dizenteriya amyobasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262–263-b. — ziyouz.com
Dizenteriya amyobasi (Entamoeba histolytica) — amyobalar turkumiga mansub bir hujayrali parazit hayvon. Rus olimi F. A. Leş 1875 y. kaşf etgan. Köp hollarda amyoba sistasi odam yöğon içagidagi axlatda köpayadi, lekin içak epiteliysiga ziyon yetkazmaydi. Bunday hollarda odam dizenteriya b-n oğrimasdan amyoba sistasini taşuvçi hisoblanadi. Bu amyobaning içak böşliğida yaşaydigan şakli bölib, uz. 20 mkm ga yetadi. D. a.ning soxta oyoklari boşqa amyobalarnikiga nisbatan ança kalta va yöğon; yadrosi yumaloq; endoplazmasida yutilgan bir neça bakteriya bölişi mumkin. Içak böşliğida D. a. qobiqqa öralib, şarsimon sistaga aylanadi. Yetilgan sistaning yadrosi 4 ta; yetilmaganlarida 1—2 yoki 3 ta böladi. Sistalar axlat b-n taşqi muhitga çiqadi; u yerdan oziq-ovqat yoki qaynatilmagan suv b-n yana odam içagiga ötadi, rivojlanib metatsista (8 ta yoş amyobali) holatini ötib, içak böşliğida yaşaydigan şaklini hosil qiladi. Ayrim hollarda içak böşliğidan uning epiteliysi hujayralariga kirib köpayib, yara hosil qiladi (amyobiaz). D. a.ning töqimada yaşaydigan bu şaklining kattaligi 25 mkm ga yetadi; uning sitoplazmasida heç qanday kiritmalar bölmaydi. Içak yarasidan çiqadigan şilimşiq, yiring va qon axlat b-n aralaşib ketadi. Bunday xrllarda içak böşliğidagi yaradan çiqqan amyobalar yiriklaşib eritrotsitlarni yutadigan bölib qoladi, amyobaning eritrofag, ya'ni katta vegetativ şakli paydo böladi. Eritrofag axlat b-n taşqi muhitga çiqqanida 15—20 min.dan söng nobud böladi. Amyobiazning ötkir davri susayganda eritrofag kiçrayib, içak böşliğida yaşaydigan şaklga, söngra sistaga aylanadi. Sistali axlat kasallik yuqadigan manba hisoblanadi. Sistalar suvda va nam tuprokda bir oy va undan köproq tirik qoladi. D. a. b-n zararlangan odam içagidan bir keça-kunduzda taşqi muhitga 300 mln., ba'zi 600 mln.gaça sista çiqişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИЗЕНТЕРИЯ АМЁБАСИ (Entamoeba histolytica) — амёбалар туркумига мансуб бир ҳужайрали паразит ҳайвон. Рус олими Ф. А. Леш 1875 й. кашф этган. Кўп ҳолларда амёба цистаси одам йўғон ичагидаги ахлатда кўпаяди, лекин ичак эпителийсига зиён етказмайди. Бундай ҳолларда одам дизентерия б-н оғримасдан амёба цистасини ташувчи ҳисобланади. Бу амёбанинг ичак бўшлиғида яшайдиган шакли бўлиб, уз. 20 мкм га етади. Д. а.нинг сохта оёклари бошқа амёбаларникига нисбатан анча калта ва йўғон; ядроси юмалоқ; эндоплазмасида ютилган бир неча бактерия бўлиши мумкин. Ичак бўшлиғида Д. а. қобиққа ўралиб, шарсимон цистага айланади. Етилган цистанинг ядроси 4 та; етилмаганларида 1—2 ёки 3 та бўлади. Цисталар ахлат б-н ташқи муҳитга чиқади; у ердан озиқ-овқат ёки қайнатилмаган сув б-н яна одам ичагига ўтади, ривожланиб метациста (8 та ёш амёбали) ҳолатини ўтиб, ичак бўшлиғида яшайдиган шаклини ҳосил қилади. Айрим ҳолларда ичак бўшлиғидан унинг эпителийси ҳужайраларига кириб кўпайиб, яра ҳосил қилади (амёбиаз). Д. а.нинг тўқимада яшайдиган бу шаклининг катталиги 25 мкм га етади; унинг цитоплазмасида ҳеч қандай киритмалар бўлмайди. Ичак ярасидан чиқадиган шилимшиқ, йиринг ва қон ахлат б-н аралашиб кетади. Бундай хрлларда ичак бўшлиғидаги ярадан чиққан амёбалар йириклашиб эритроцитларни ютадиган бўлиб қолади, амёбанинг эритрофаг, яъни катта вегетатив шакли пайдо бўлади. Эритрофаг ахлат б-н ташқи муҳитга чиққанида 15—20 мин.дан сўнг нобуд бўлади. Амёбиазнинг ўткир даври сусайганда эритрофаг кичрайиб, ичак бўшлиғида яшайдиган шаклга, сўнгра цистага айланади. Цистали ахлат касаллик юқадиган манба ҳисобланади. Цисталар сувда ва нам тупрокда бир ой ва ундан кўпроқ тирик қолади. Д. а. б-н зарарланган одам ичагидан бир кеча-кундузда ташқи муҳитга 300 млн., баъзи 600 млн.гача циста чиқиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.