Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Doğiston tillari

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 383-b. — ziyouz.com

    Doğiston tillari - Kavkaz (iber-kavkaz) tillarinkit eng köp tarmoqli guruhi. Mazkur tilda sözlaşuvçi elatlar Doğiston, Şim. Ozarbayjon, Gruziyaning ayrim joylari, Çeçeniston, Inguşiya hududlarida tarqalgan. D. t. tillar guruhi va ayrim tillarga bölinadi: 1) avar-anddidoy (sez) guruhi. Bu guruhga avar, and, botlix, karatin, axvax, bagulal, tindin, çamalin, godoberi, didoy (sez, xvarşi, ginux, bejitin yoki kapiçu, gunzib) tillari kiradi; 2) lak tili; 3) darğin tili. Bu tillar bir-biridan keskin farq qiluvçi bir neça dialektlarga bölinadi (bularning ba'zilari (mas, kubaçi, qay-toğ)ga, hatto alohida til sifatida qaralgan); 4) lazgin tillari guruhi (lazgin, tabasaran, oğul, rutul, saxur, kriz yoki jek, budux, xinalug, udin, arçin); 5) tat tili. Bu tillar tarkibida lahja va şevalar ham mavjud. D. t. içida faqat avar, lak, darğin, lazgin va tabasaran tillarigina yozuvga ega (1917 y.dan söng yuzaga kelgan). Avval bular yozuvi arab alifbosiga asoslangan, 1928—38 y.larda lotin grafikasiga ötgan, 1938 y.dan boşlab kirill alifbosi asosida. Öziga xos tovuşlarni ifodlaş maqsadida «'», «», «i» belgilari qöşib foydalaniladi.

    D. t. böyiça ilk ma'lumotlar 18-a. oxirlarida paydo böla boşlaydi. 19-a. 2-yarmida P. K. Uslarning Doğistondagi yirik elatlar tiliga bağişlangan işlari naşr etiladi. 20-a. boşlarida A. M. Dirr ba'zi D. t.ni tavsifini beradi. 20-a. 20-y.laridan boşlab D. t. (grammatikasi, luğati, dialektlari tavsifi, qiyosiy-tarixiy tadqiqi) har tomonlama örganila boşlandi.

    D. t. fonetik va grammatik qurilişi öziga xos jihatlari b-n ajralib turadi. Talaffuzda murakkab konsonant tovuşlar — lateral, uvilyar böğiz va hiqildoqda hosil böladigan undoşlar mavjud. Grammatikasi uçun ergotiv tuzilmalar, köp mikdordagi örin kelişigi, köpçiligiga 2 dan to 4 tagaça ot kategoriyasi xos.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДОҒИСТОН ТИЛЛАРИ - Кавказ (ибер-кавказ) тилларинкит энг кўп тармоқли гуруҳи. Мазкур тилда сўзлашувчи элатлар Доғистон, Шим. Озарбайжон, Грузиянинг айрим жойлари, Чеченистон, Ингушия ҳудудларида тарқалган. Д. т. тиллар гуруҳи ва айрим тилларга бўлинади: 1) авар-анддидой (цез) гуруҳи. Бу гуруҳга авар, анд, ботлих, каратин, ахвах, багулал, тиндин, чамалин, годобери, дидой (цез, хварши, гинух, бежитин ёки капичу, гунзиб) тиллари киради; 2) лак тили; 3) дарғин тили. Бу тиллар бир-биридан кескин фарқ қилувчи бир неча диалектларга бўлинади (буларнинг баъзилари (мас, кубачи, қай-тоғ)га, ҳатто алоҳида тил сифатида қаралган); 4) лазгин тиллари гуруҳи (лазгин, табасаран, оғул, рутул, цахур, крыз ёки жек, будух, хиналуг, удин, арчин); 5) тат тили. Бу тиллар таркибида лаҳжа ва шевалар ҳам мавжуд. Д. т. ичида фақат авар, лак, дарғин, лазгин ва табасаран тилларигина ёзувга эга (1917 й.дан сўнг юзага келган). Аввал булар ёзуви араб алифбосига асосланган, 1928—38 й.ларда лотин графикасига ўтган, 1938 й.дан бошлаб кирилл алифбоси асосида. Ўзига хос товушларни ифодлаш мақсадида «ъ», «ь», «i» белгилари қўшиб фойдаланилади.

    Д. т. бўйича илк маълумотлар 18-а. охирларида пайдо бўла бошлайди. 19-а. 2-ярмида П. К. Усларнинг Доғистондаги йирик элатлар тилига бағишланган ишлари нашр этилади. 20-а. бошларида А. М. Дирр баъзи Д. т.ни тавсифини беради. 20-а. 20-й.ларидан бошлаб Д. т. (грамматикаси, луғати, диалектлари тавсифи, қиёсий-тарихий тадқиқи) ҳар томонлама ўрганила бошланди.

    Д. т. фонетик ва грамматик қурилиши ўзига хос жиҳатлари б-н ажралиб туради. Талаффузда мураккаб консонант товушлар — латерал, увиляр бўғиз ва ҳиқилдоқда ҳосил бўладиган ундошлар мавжуд. Грамматикаси учун эрготив тузилмалар, кўп микдордаги ўрин келишиги, кўпчилигига 2 дан то 4 тагача от категорияси хос.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.