Dogmatizm

Dogmatizm DOGMATIZM, aqidaparastlik — tanqidiy nuqtai nazardan tekşirmay, aniq şaroitni hisobga olmay kör-körona fikr yuritiş usuli. Falsafada D. biror tezisni falsafiy tizimga asos qilib olib, uning haqiqatligini isbot qiliş şart emas deb fikr yuritişda namoyon böladi. Qad. davrda falsafada hamma narsani şubha ostiga oluvçi skeptiklarga qaramaqarşi ölaroq ijobiy fikr va ta'limotni ilgari suruvçilarni dogmatiklar deb ataşgan. I. Kant tajriba va kuzatuv b-n hisoblaşmay, inson aql-zakovati bunga haqlimi-yöqmi deb öylamay metafizik fikrlovçilarni dogmatiklar deb hisoblagan. D. diniy ta'limotda qatiy, heç bir e'tirozga yöl qöymaydigan aqidalarga rioya qilişda, fan sohasida esa, tayin tarixiy şaroitlarni hisobga olmay özgarmas qonun va qoidalarni tan olişda namoyon böladi. D.ga asoslangan tafakkur usuli ilmiy bilişga zid, nazariya b-n amaliyotning bir-biridan ajralib qolişi natijasidir. D. hukm surgan joyda turğunlik, jaholat, karaxtlik, qotib qoliş, mutaassiblik paydo böladi. Yaqin ötmişdagi şörolar tuzumi davrida fan, falsafa, iqtisodiyot, adabiyot va san'at sohalarida dogmatik fikrlaş usuli hukmronlik qildi. Iqtisodiy, siyosiy taşkilotlar va ular işidagi buzilişlar ilmda sotsializmning asosiy mohiyatini taşkil etuvçi tomonlar sifatida körsatilar va mutlaqlaştirilar edi. Bu xulosalar esa ijtimoiy fanlarga bahslaşib bölmaydigan dogma sifatida kiritilib, nazariy fikrlarning ijodiy taraqqiyotiga tösiq bölib qolgan edi. Şunday şaroitda kimki yangi ilmiy muammoni kötarib çiqsa, ijodiy fikr yuritişga urinsa, u sotsializm duşmani deb e'lon qilinar edi. Natijada ijtimoiy fan vakillari orasida sotsialistik jamiyatni tanqidiy tahlil qiliş mumkin emas, degan fikr keng yoyilgan edi. SSSR parçalangandan söng ilm-fan va b. nazariy hamda amaliy faoliyatda ijodiy fikr yuritiş imkoniyati vujudga keldi.