Döl
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431-b. — ziyouz.com
Döl — yumaloq yoki turli şakldagi muz parçalaridan iborat atmosfera yoğini. Kattaligi 5—55 mm va undan ortiqroq, ba'zan tovuq tuxumidek ham böladi. Yilning iliq vaqtlarida (t-ra 20° dan yuqori bölganda), odatda, töp-töp yomğirli bulutlardan kunduzi jala b-n birga yoğadi. Yoğinning jadalligi 0,21 dan 60 mm/s örtasida özgarib turadi; 1 sek.dan to 50 min. gaça davom etişi mumkin. Çöl mintaqalarida D., odatda, mart—aprel, vodiylarda esa may— iyun oylarida yoğadi.
D. qişloq xöjaligiga katta zarar yetkazadi; ekinzor, tokzorlar, boğlarni nobud qiladi. D. keltiradigan zarar hajmi uning jadalligi va davom etiş vaqtiga, döl donalarining kattaligi, ziçligi va tezligiga, şamolning kuçi va selning kölamiga, ösimlikning turi va rivojlaniş fazasiga boğliq. D. ayniqsa ğuza maysalari unib çiqqan va şonalaş davrida, hosiddor mevali boğlar va uzumzorlarga köproq zarar keltiradi. Kupgina mamlakatlarda D. ga qarşi maxsus operativ kuraş xizmati taşkil qilingan. Zenit artilleriyasi, raketalar va b. vositalar yordamida D. hosil qiluvçi bulutga kimyoviy reagent (odatda, kumuş yod, karbonat kislota) soçiladi. Reagent uta sovugan tomçilarni muzlatadi va ularni mayda donaçalarga aylantiradi. Mayda D. esa uz navbatida atmosferaning yerga yaqin qatlamlarida erib, yomğir tomçilari kurinişida yer yuzasiga yoğadi. Reagent yetkaziladigan joy (D. öçoği) radiolokator yordamida aniklanadi. D. ga qarşi kuraşning zamonaviy vositalarini amalda qöllaş q. x. ekinlari hosiliga yetkaziladigan zararni birmunça kamaytirişga imkon tugdiradi.
Özbekistonda «Boşgidromet» tarkibida gidrometeorologik jaryonlarga faol ta'sir körsatiş boşqarmasining maxsus xizmati Fargona vodiysi, Samarqand, Qaşqadaryo viloyatlarida D. xavfi bölgan 1 mln. gektarga yaqin maydondagi q. x. ekinlarini D. dan himoya qiladi (2002).
Ad.: Opasniye gidrometeorologiçeskiye yavleniya v Sredney Azii [Pod red. A. D. Djurayeva], L., 1977.
Hamidulla Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЎЛ — юмалоқ ёки турли шаклдаги муз парчаларидан иборат атмосфера ёғини. Катталиги 5—55 мм ва ундан ортиқроқ, баъзан товуқ тухумидек ҳам бўлади. Йилнинг илиқ вақтларида (т-ра 20° дан юқори бўлганда), одатда, тўп-тўп ёмғирли булутлардан кундузи жала б-н бирга ёғади. Ёғиннинг жадаллиги 0,21 дан 60 мм/с ўртасида ўзгариб туради; 1 сек.дан то 50 мин. гача давом этиши мумкин. Чўл минтақаларида Д., одатда, март—апрель, водийларда эса май— июнь ойларида ёғади.
Д. қишлоқ хўжалигига катта зарар етказади; экинзор, токзорлар, боғларни нобуд қилади. Д. келтирадиган зарар ҳажми унинг жадаллиги ва давом этиш вақтига, дўл доналарининг катталиги, зичлиги ва тезлигига, шамолнинг кучи ва селнинг кўламига, ўсимликнинг тури ва ривожланиш фазасига боғлиқ. Д. айниқса ғуза майсалари униб чиққан ва шоналаш даврида, ҳосиддор мевали боғлар ва узумзорларга кўпроқ зарар келтиради. Купгина мамлакатларда Д. га қарши махсус оператив кураш хизмати ташкил қилинган. Зенит артиллерияси, ракеталар ва б. воситалар ёрдамида Д. ҳосил қилувчи булутга кимёвий реагент (одатда, кумуш йод, карбонат кислота) сочилади. Реагент ута совуган томчиларни музлатади ва уларни майда доначаларга айлантиради. Майда Д. эса уз навбатида атмосферанинг ерга яқин қатламларида эриб, ёмғир томчилари куринишида ер юзасига ёғади. Реагент етказиладиган жой (Д. ўчоғи) радиолокатор ёрдамида аникланади. Д. га қарши курашнинг замонавий воситаларини амалда қўллаш қ. х. экинлари ҳосилига етказиладиган зарарни бирмунча камайтиришга имкон тугдиради.
Ўзбекистонда «Бошгидромет» таркибида гидрометеорологик жарёнларга фаол таъсир кўрсатиш бошқармасининг махсус хизмати Фаргона водийси, Самарқанд, Қашқадарё вилоятларида Д. хавфи бўлган 1 млн. гектарга яқин майдондаги қ. х. экинларини Д. дан ҳимоя қилади (2002).
Ад.: Опасные гидрометеорологические явления в Средней Азии [Под ред. А. Д. Джураева], Л., 1977.
Ҳамидулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.