Dölana
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431–432-b. — ziyouz.com
Dölana (Crataegus L.) — ra'nodoşlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Bal. 6—10 m, tanasining yöğonligi 40—50 sm, serşox. 890 turi bor, şundan 10 turi Özbekistonda ösadi, Xi-toy, Ispaniya, Italiya, Jazoir, Amerika va b. mamlakatlarda ham tarqalgan. Barg çeti yirik tişli yoki patsimon bölingan, poyaga ketma-ket örnaşgan. Guli mayda, töpgulga yiğilgan. Mevasi 1—5 danakli. D.ning manzarali ösimlik sifatida östiriladigan, şuningdek, böriköz D., sariq D., qizil D. degan turlari bor. D. yovvoyi holda Özbekistonning toğli tumanlarida, dengiz sathidan 1000—1500 m balandlikda, köpinça, yakka holda usadi, ba'zan kiçik D. zorlar ham uçraydi. Ba'zi turlarining mevasi yirik, köp iste'mol qilinadi. Sariq D. guli nektar (gulşira)ga boy. D. may—iyunda gullaydi, sent. oxirlarida pişadi, 25—30 yoşli daraxti 70—80 kg hosil beradi. Mevasi tarkibida 11,5—15,9% qand, 8% yoğ, 0,67—0,88% olma kislota bor. Xalq tabobatida iştaha oçuvçi, içni qotiruvçi dori sifatida qöllaniladi. D. bargi, pöstloği va ildizi qaynatmasi b-n matolarni sariq va qönğir rangga böyaş mumkin. D. olma, nok, behi uçun yaxşi payvandtag böladi. Uruği, ildizi, ildiz baçkisi va ildiz poyasidan, parxiş yöli b-n ham köpaytiriladi.
Danagining qobiği juda qattiq, ekilgandan keyin 2- yoki 3- yili unib çiqadi. Uni sulfat kislotaga 12 soat solinib, nam qumda baxrrgaça saqlansa, 1-yiliyoq unadi. D. sovuqqa, qurğoqçilikka çidamli. D.dan yaşil devor va ihota daraxtzorlari qosil qilişda, eroziyaga qarşi toğ yon ba-ğirlarini mustaqkamlaşda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЎЛАНА (Crataegus L.) — раънодошлар оиласига мансуб дарахт ёки бута. Бал. 6—10 м, танасининг йўғонлиги 40—50 см, сершох. 890 тури бор, шундан 10 тури Ўзбекистонда ўсади, Хи-той, Испания, Италия, Жазоир, Америка ва б. мамлакатларда ҳам тарқалган. Барг чети йирик тишли ёки патсимон бўлинган, пояга кетма-кет ўрнашган. Гули майда, тўпгулга йиғилган. Меваси 1—5 данакли. Д.нинг манзарали ўсимлик сифатида ўстириладиган, шунингдек, бўрикўз Д., сариқ Д., қизил Д. деган турлари бор. Д. ёввойи ҳолда Ўзбекистоннинг тоғли туманларида, денгиз сатҳидан 1000—1500 м баландликда, кўпинча, якка ҳолда усади, баъзан кичик Д. зорлар ҳам учрайди. Баъзи турларининг меваси йирик, кўп истеъмол қилинади. Сариқ Д. гули нектар (гулшира)га бой. Д. май—июнда гуллайди, сент. охирларида пишади, 25—30 ёшли дарахти 70—80 кг ҳосил беради. Меваси таркибида 11,5—15,9% қанд, 8% ёғ, 0,67—0,88% олма кислота бор. Халқ табобатида иштаҳа очувчи, ични қотирувчи дори сифатида қўлланилади. Д. барги, пўстлоғи ва илдизи қайнатмаси б-н матоларни сариқ ва қўнғир рангга бўяш мумкин. Д. олма, нок, беҳи учун яхши пайвандтаг бўлади. Уруғи, илдизи, илдиз бачкиси ва илдиз поясидан, пархиш йўли б-н ҳам кўпайтирилади.
Данагининг қобиғи жуда қаттиқ, экилгандан кейин 2- ёки 3- йили униб чиқади. Уни сульфат кислотага 12 соат солиниб, нам қумда бахрргача сақланса, 1-йилиёқ унади. Д. совуққа, қурғоқчиликка чидамли. Д.дан яшил девор ва иҳота дарахтзорлари қосил қилишда, эрозияга қарши тоғ ён ба-ғирларини мустақкамлашда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.