Dömbira

Dömbira (tanbura sözidan) — torli çertma xalq musiqa çolğusi. Özbek va qozoq D. turlari mavjud: 1) özbek D.sining dastasi silliq, pardalari belgilanmagan böladi. Çolğuning asosiy qismi (kosaxona va dasta) örik, toğolça yoki arça daraxtidan yaxlit tarzda, kosaxonasi öyib işlanadi. Pay torlari kvarta, kvinta, ba'zida oktava oraligida sozlanadi. Diapazoni taxm. 2 oktava böladi. Asosan Surxondaryo, Qaşqadaryo va Samarqand viloyatlari, şuningdek, boşqa vilo-yatlarning ayrim tumanlarida tarqalgan. Mazkur çolğudan baxşilar xalq dostonlarini, termalarni kuylaşda jörovoz sifatida, dömbirakaşlar esa «Çöponça», «Dömbira kuy», «Baxşi kuy», «Kelinoy», «Qönğiroti» kabi D. kuylarini ijro qilişda foydalanadilar. Taşqi körinişi, tuzilişi va tembri D.ga öxşaş bölgan çolğu sozlari oltoylarda (topşur), tojiklarda, afğonlarda (dömbiroq) mavjud; 2) qozoq dömbirasi ning 2 asosiy turi mavjud. Ğarbiy Qozoğiston D.si noksimon, kosaxonasi öyilgan, uzun va tor dastasida 13—14 parda boğlanadi. Unda asosan Qörmanğozi, Dauletkerey, Bayserke, Tattimbet, Qazanğap kabi qozoq kuyşilari bastalagan çolğu kuylari ijro etiladi. Şarqiy Qozoğiston D.si uçburçak yoki kurakça şaklida bölib, uning nisbatan keng va kalta dastasiga 7—9 parda boğlanadi. Köprok, oqinpar tomonidan jörovoz soz sifatida foydalaniladi. Qozoq D.si ijro usullarining xilmaxilligi, ifodaviy imkoniyatlarining kengligi tufayli qozoklarning eng sevimli xalq xamda professional (18-a. dan) musiqa çolğusiga aylangan. 1930- y.lardan özbek va qozoq D.sining qayta işlangan turlari (prima, alt, tenor, bas, kontrabas) xalq çolğulari orkestrlari tarkibiga kiritildi.

Ad.: Karomatov F., Özbekskaya dombrovaya muzika, T., 1962.