Dominanta
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342-b. — ziyouz.com
Dominanta — (fiziologiyada) har qanday taşqi va içki ta'sirga organizmlarning muvaqqat javob reaksiyasini belgilovçi, özaro boğlangan nerv markazlarining ustuvor sistemasi. D. töğrisidagi ta'limotning asosiy kridalarini 1911—23 y.larda rus fiziologi A. A. Uxtomskiy körsatib bergan. U bir xil reflektor xara-katlarning tormozlanişi b-n birga sodir böladigan, organizmning muayyan faoliyatini bajarişga yaşirin tayyorligini belgilaydigan «dominant markaziy konstelyatsiya» töğrisidagi tuşunçani ilgari surdi. D. asoslovçi qözğaliş asosida paydo böladi. Biror nerv markazida qözğalişning paydo bölişi boşqa markazda sezilarli tormozlanişga olib keladi. D. ning oziqlaniş, jinsiy muhofaza va b. xillari mavjud. D, bahorda baqalar qonida gormonlar konsentratsiyasining oşişi ularda kuçli opiçlaş refleksini paydo qiladi. Şu sababdan terining qitiqlanişi ularda mudofaa refleksi örniga oldingi oyoklarni bukuvçi muskullar tarangligini oşi-ruvçi refleksii paydo qiladi. Şunday qilib, D. da öta qözğalgan markaz boşqa markazlar faoliyatini özgartirib, öziga böysundiradi va nerv sistemasining bir-butun yaxlit sistema sifatida faoliyatini ta'minlaydi. D. xatti-harakatlarni yönaltiruvçi sifatida bir qança murakkab psixik hodisalarning fiziologik asosi hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОМИНАНТА — (физиологияда) ҳар қандай ташқи ва ички таъсирга организмларнинг муваққат жавоб реакциясини белгиловчи, ўзаро боғланган нерв марказларининг устувор системаси. Д. тўғрисидаги таълимотнинг асосий кридаларини 1911—23 й.ларда рус физиологи А. А. Ухтомский кўрсатиб берган. У бир хил рефлектор хара-катларнинг тормозланиши б-н бирга содир бўладиган, организмнинг муайян фаолиятини бажаришга яширин тайёрлигини белгилайдиган «доминант марказий констеляция» тўғрисидаги тушунчани илгари сурди. Д. асословчи қўзғалиш асосида пайдо бўлади. Бирор нерв марказида қўзғалишнинг пайдо бўлиши бошқа марказда сезиларли тормозланишга олиб келади. Д. нинг озиқланиш, жинсий муҳофаза ва б. хиллари мавжуд. Д, баҳорда бақалар қонида гормонлар концентрациясининг ошиши уларда кучли опичлаш рефлексини пайдо қилади. Шу сабабдан терининг қитиқланиши уларда мудофаа рефлекси ўрнига олдинги оёкларни букувчи мускуллар таранглигини оши-рувчи рефлексии пайдо қилади. Шундай қилиб, Д. да ўта қўзғалган марказ бошқа марказлар фаолиятини ўзгартириб, ўзига бўйсундиради ва нерв системасининг бир-бутун яхлит система сифатида фаолиятини таъминлайди. Д. хатти-ҳаракатларни йўналтирувчи сифатида бир қанча мураккаб психик ҳодисаларнинг физиологик асоси ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.