Don ekinlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 354–355-b. — ziyouz.com
Don ekinlari DON EKINLARI, donli ekinlar — don uçun ekiladigan ent muhim q. x. ekinlari guruhi; D. e. doni insonning asosiy oziq-ovqat mahsuloti; sanoatning köpgina tarmoklari uçun xom aşyo, şuningdek, çorva mollari uçun yem. Donining tarkibi va mahsuloti iste'mol qilinişi jihatdan ğalladoşlarga mansub ğalla ekinlari (buğdoy, javdar, arpa, iyuli, suli, makkajöxori, jöxori va b.), şu jumladan yormabop ekinlar (tariq, jöxori va marjumak va b.), dukkakdoşlarga mansub dukkakli don ekinlari (loviya, nöxat, soya, vika va b.) bölinadi. D. e. içida ğalla ekinlari yetakçi rol öynaydi. Botanik şakli xilma-xilligiga karamay, ular kupgina umumiy morfologik xususiyatlarga ega. Poyasi — havol poxolpoya (buğdoy, şoli, suli) yoki yumşoq töqimalar b-n tölgan (makkajöxori, jöxori). Bargi qin hamda tasmasimon şakldagi barg plastinkasidan iborat. Qinning barg plastinkasi b-n tutaş joyida ingiçka tilça bölib, u poxolpoya b-n tutaşgan böladi. Tilçaning har ikkala tomonida quloqçalar joylaşadi, ammo ayrim ğalla ekinlari (suli, şoli) da quloqçalar bölmaydi. Töpguli boşoq (buğdoy, javdar, arpa) yoki rövak (suli, tariq, şoli, jöxori). Ğalla ekinlari töpguli bir qança boşoqlardan taşkil topadi, ular boşoq döngçalarida yoki rövakning markaziy va yon şoxçalarida joylaşadi. Gullari ikki jinsli, makkajöxorida ayrim jinsli. Mevasi donça. Ğalla ekinlari doni tarkibida uglevodlar (quruq moddaga nisbatan 60—80%), oqsil (quruq moddaga nisbatan 7—20%), fermentlar, vitaminlar V,, RR va provitamin A kup. Vegetatsiya davriga qarab D. e. kuzgi hamda bahorgi (ertagi va keçki) ga bölinadi.
D. e. dunyoning dehqonçilik qilinadigan jami mintaqalarida tarqalgan. Uning jan. va şim. tarqaliş çegaralari dehqonçilik çegaralari b-n mos keladi. Buğdoy barça qit'alarda ekiladi, şoli Osiyoda, makkajöxori Şim. Amerikada, javdar Yevropada, suli Şim. Amerikada va Yevropada, tariq va sorgo Osiyo va Afrikada eng kup maydonlarni egallaydi. Jahon böyiça D.e.ning jami maydoni 679983 ming ga, yalpi hosil 2064178 ming t, xreildorlik 30,3 s/ga ni taşkil etadi. Jumladan, buğdoy 215272 ming ga, yalpi xreil 583624 ming t, hosildorlik 27,1 s/ ga, makkajöxori 139214 ming ga, yalpi hosil 600418 ming t, xreildorlik 43,13 s/ga, arpa 56410 ming ga, yalpi hosil 130064 ming t, hosildorlik 23,06 s/ga, şoli 155128 ming ga, yalpi hosil 596485 ming t, hosildorlik 38,4 s/ga (1999). Özbekistonning suğoriladigan şaroitida 20-a.ning 90-y.laridan boşlab D. e. dan buğdoy, makkajöxori, arpa, şoli ğöza-ğalla-beda almaşlab ekişda asosiy ekin sifatida ekiladi. Respublikada don ekinlari maydoni 1611,9 ming ga, şu jumladan buğdoy 1354,8 ming ga, şoli 129,8 ming ga maydonga ekildi (2000).
Yalpi xreil jami don ekinlari böyiça 3915,7 ming t, hosildorlik 26,9 s/ga, şu jumladan buğdoy böyiça tegişliça 3521,7 ming t, 27,5 s/ga, şoli — 154,8 ming t, 23,9 s/ga, makkajöxori (don uçun) — 131,4 ming t, 31,6 s/ga böldi. D. e. ötmişdoşi ğöza va unga yöldoş ekinlar hisoblanadi. Suğoriş şaroitida D. e. dan yuqori hosil olişning asosiy şartlari: serhosil navlarni ekiş, öğitni ilmiy asoslangan meyorda soliş, öz vaqtida suğoriş, begona ötlarni yöqotiş, ösimliklarni kasallik va zararkunandalardan himoya qiliş, almaşib ekiş qoidalariga rioya qiliş. Özbekistonda D.e.ni yetiştiriş böyiça asosiy işlar (tuproqqa işlov beriş, ekiş, hosilni yiğib oliş va b.) töla mexanizatsiyalaşgan.
Köziboy Duşamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОН ЭКИНЛАРИ, донли экинлар — дон учун экиладиган энт муҳим қ. х. экинлари гуруҳи; Д. э. дони инсоннинг асосий озиқ-овқат маҳсулоти; саноатнинг кўпгина тармоклари учун хом ашё, шунингдек, чорва моллари учун ем. Донининг таркиби ва маҳсулоти истеъмол қилиниши жиҳатдан ғалладошларга мансуб ғалла экинлари (буғдой, жавдар, арпа, июли, сули, маккажўхори, жўхори ва б.), шу жумладан ёрмабоп экинлар (тариқ, жўхори ва маржумак ва б.), дуккакдошларга мансуб дуккакли дон экинлари (ловия, нўхат, соя, вика ва б.) бўлинади. Д. э. ичида ғалла экинлари етакчи роль ўйнайди. Ботаник шакли хилма-хиллигига карамай, улар купгина умумий морфологик хусусиятларга эга. Пояси — ҳавол похолпоя (буғдой, шоли, сули) ёки юмшоқ тўқималар б-н тўлган (маккажўхори, жўхори). Барги қин ҳамда тасмасимон шаклдаги барг пластинкасидан иборат. Қиннинг барг пластинкаси б-н туташ жойида ингичка тилча бўлиб, у похолпоя б-н туташган бўлади. Тилчанинг ҳар иккала томонида қулоқчалар жойлашади, аммо айрим ғалла экинлари (сули, шоли) да қулоқчалар бўлмайди. Тўпгули бошоқ (буғдой, жавдар, арпа) ёки рўвак (сули, тариқ, шоли, жўхори). Ғалла экинлари тўпгули бир қанча бошоқлардан ташкил топади, улар бошоқ дўнгчаларида ёки рўвакнинг марказий ва ён шохчаларида жойлашади. Гуллари икки жинсли, маккажўхорида айрим жинсли. Меваси донча. Ғалла экинлари дони таркибида углеводлар (қуруқ моддага нисбатан 60—80%), оқсил (қуруқ моддага нисбатан 7—20%), ферментлар, витаминлар В,, РР ва провитамин А куп. Вегетация даврига қараб Д. э. кузги ҳамда баҳорги (эртаги ва кечки) га бўлинади.
Д. э. дунёнинг деҳқончилик қилинадиган жами минтақаларида тарқалган. Унинг жан. ва шим. тарқалиш чегаралари деҳқончилик чегаралари б-н мос келади. Буғдой барча қитъаларда экилади, шоли Осиёда, маккажўхори Шим. Америкада, жавдар Европада, сули Шим. Америкада ва Европада, тариқ ва сорго Осиё ва Африкада энг куп майдонларни эгаллайди. Жаҳон бўйича Д.э.нинг жами майдони 679983 минг га, ялпи ҳосил 2064178 минг т, хреилдорлик 30,3 ц/га ни ташкил этади. Жумладан, буғдой 215272 минг га, ялпи хреил 583624 минг т, ҳосилдорлик 27,1 ц/ га, маккажўхори 139214 минг га, ялпи ҳосил 600418 минг т, хреилдорлик 43,13 ц/га, арпа 56410 минг га, ялпи ҳосил 130064 минг т, ҳосилдорлик 23,06 ц/га, шоли 155128 минг га, ялпи ҳосил 596485 минг т, ҳосилдорлик 38,4 ц/га (1999). Ўзбекистоннинг суғориладиган шароитида 20-а.нинг 90-й.ларидан бошлаб Д. э. дан буғдой, маккажўхори, арпа, шоли ғўза-ғалла-беда алмашлаб экишда асосий экин сифатида экилади. Республикада дон экинлари майдони 1611,9 минг га, шу жумладан буғдой 1354,8 минг га, шоли 129,8 минг га майдонга экилди (2000).
Ялпи хреил жами дон экинлари бўйича 3915,7 минг т, ҳосилдорлик 26,9 ц/га, шу жумладан буғдой бўйича тегишлича 3521,7 минг т, 27,5 ц/га, шоли — 154,8 минг т, 23,9 ц/га, маккажўхори (дон учун) — 131,4 минг т, 31,6 ц/га бўлди. Д. э. ўтмишдоши ғўза ва унга йўлдош экинлар ҳисобланади. Суғориш шароитида Д. э. дан юқори ҳосил олишнинг асосий шартлари: серҳосил навларни экиш, ўғитни илмий асосланган меъёрда солиш, ўз вақтида суғориш, бегона ўтларни йўқотиш, ўсимликларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш, алмашиб экиш қоидаларига риоя қилиш. Ўзбекистонда Д.э.ни етиштириш бўйича асосий ишлар (тупроққа ишлов бериш, экиш, ҳосилни йиғиб олиш ва б.) тўла механизациялашган.
Кўзибой Душамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.