Don yiğiş kombayni

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–353-b. — ziyouz.com

Don yiğiş kombayni DON YIĞIŞ KOMBAYNI, ğalla yiğiş kombayni — boşokli don ekinlari (buğdoy, arpa, şoli)ni bir yöla öriş, ğalla massasini uyumdan ajratib oliş va boşoklarini yançib donini ajratiş, tozalangan donni bunkerga uzatiş, söngra transport vositalariga ortiş, poxol va somonlarni uyum qilib dalada krldiriş yoki maydalab dalaga soçiş va b. işlarni bajaradigan q. x. maşinasi. Uni maxsus moslamalar b-n jihozlab, uzel va mexanizmlari iş rejimini özgartirib undan don öriş maşinalari b-n hosil qilingan uyumlar qatorini yi-ğişda, silos bostirişda va donga möljallangan makkajöxori, kungaboqar va b. ekinlarni örişda foydalaniş mumkin.

D. y. k.ning öziyurar va tirkama xillari bor. Tirkama D. y. k.ning iş organlari tirkalgan traktorning quvvat oliş validan yoki kombayndagi dvigatellar yerdamida harakatlantiriladi. Öziyurar D. y. k. esa kombaynga örna-tilgan dvigateldan harakatlanadi. Dastlabki D. y. k. 19-a. oxirida AQŞ da tayyorlangan. Bu kombayn 20—30 ot b-n tortib yurilgan. 20-a. 20-y.lariga kelib ança takomillaştirilgan; barça yoğoç qismlar metallga almaştirilgan. Iş organlari içki yonuv dvigatellari b-n harakatga keltirilgan. Ot örniga dastlab lokomotiv, keyin traktordan foydalanilgan. 30-y. larda köproq tirkama D. y. k. tayyorlaşga e'tibor berilgan. Keyinçalik tirkama kombaynlar i. ç. keskin qisqardi. 1962 y.dan boşlab Rossiyada SK-4, SK- 5, SK-5A «Niva», SK-6 «Kolos» SK-6-8 rusumli öziyurar kombaynlar çiqarila boşlandi. D. i. k. vazifasiga, energetika vositasiga qöşilişiga, örilgan ğallaning kombayn içida xarakatlaniş yönalişiga, yuriş qismi va iş qurilmalarining turiga, bunker, motor va kabinaning joylaşiş örniga hamda iş unumiga qarab tasniflanadi. D. y. k. ğalla öriş, uyumlar qatorini yiğiş, yançiş-ajratiş-tozalaş, poxol-somonni ğaramlaş qismlaridan iborat. Yançiş qismi köndalang joylaşgan bir yoki ikki barabanli va böylama yönalişda joylaşgan aksial-rotorli böladi. Bir barabanli D. y. k. harakatlanganda motovilo poyalarni qirqiş apparatiga uzatadi, qirqilgan poyalar şnek yerdamida qiya kameraga uzatiladi. Kamera içidagi transportyor ğallani yuqoriga, yançgiçning qabul biteriga, qabul biterining tişli plankalari ğalla-poyalarni qisman maidalab va tekis yoyib, yançiş barabani (savağiçli va tişli) ga uzatadi. Unda boşoklar baraban ostligiga zarb b-n urilib işkalanadi. Boşoklardan ajralgan don va mayda xasçöplar baraban ostligi közlaridan ötib pastga, elaş taxtasiga tuşadi. Poxol va uning içida qolgan boşoklar va donlar qaytariş bi-teri yerdamida klavişli poxol elagiçga uzatiladi. Unda elangan boşoklar va donlar ajralib, elaş taxtasiga tuşadi. Elaş taxtasi tebranganda donlar quyi qatlamda, yengil somonqipiklar esa ustki qatlamda siljiydi. Donlar taroq közlaridan tökilib, ustki ğalvirning boşlaniş qismiga, somonqipiqlar esa taroq sirtidan ğalvirning örta qismiga tuşadi. Toza don ostki galvirga, undan elevator orqali bunkerga uzatiladi. Yengil somon-qipiqlarni ventilyator olib ketadi. Yançilmagan boşoklar ustki ğalvir oxiridagi jalyuzali uzaytirgiç közlaridan tökilib, boşoklar şnegiga, undan qaytariş biteriga uzatiladi. Biter aralaşmani qayta yançiş bara-baniga uzatadi. Poxol-somonlar garamlagiçda ziçlanadi. Poxol-somonlarni anğizga uyum şaklida tökişda ğaramlagiç va uzatgiçlar yeçib olinadi. Poxollarni maidalab dalaga soçiş lozim bölganda piçoqli va ventilyatorli maxsus moslama örnatiladi.

Aksial-rotorli D. y. k. (Rossiyaning Don-2600, AQŞ ning «Massey ferguson» don yiğiş kombaynlari) quyidagiça tuzilgan (2-rasm). Old tomonga qiya örnatilgan rotorning boş qismiga juda mustahkam ikki kurakli vintsimon parrak örnatilgan. Par-rak zanjir-plankali qiya transportyordan ğallani qabul qilib olib, rotorning iş qismiga yönaltiradi. Rotorning oldingi qismida boşoklar yançiladi, ketingi qismida esa poxoldagi donlar ajratiladi. Rotorning yançiş qismiga vint yönalişida savağiçlar örnatilgan, ajratiş qismiga esa, oddiy töğri plankalar biriktirilgan. Baraban ostligidan ötgan donlar tört qator örnatilgan şneklarga, bulardan esa şamol-ğalvirli tozala-giçning ustki, söngra ostki jalyuzali ğalvirlariga, bulardan esa don şnegiga tuşadi. Havo oqimi kuçli diametral ventilyator b-n hosil qilinadi. Rotor b-n baraban ostligi orasidagi tirqiş katta bölganidan, donlar şikastlanmaydi, yançiş jarayoni rotor böylab davom etgani uçun boşoklar töliq yançilib, köproq don olinadi. Poxol-somonlar piçoq b-n maydalanib dalaga soçiladi yoki qator uyumga taşlanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОН ЙИҒИШ КОМБАЙНИ, ғалла йиғиш комбайни — бошокли дон экинлари (буғдой, арпа, шоли)ни бир йўла ўриш, ғалла массасини уюмдан ажратиб олиш ва бошокларини янчиб донини ажратиш, тозаланган донни бункерга узатиш, сўнгра транспорт воситаларига ортиш, похол ва сомонларни уюм қилиб далада крлдириш ёки майдалаб далага сочиш ва б. ишларни бажарадиган қ. х. машинаси. Уни махсус мосламалар б-н жиҳозлаб, узел ва механизмлари иш режимини ўзгартириб ундан дон ўриш машиналари б-н ҳосил қилинган уюмлар қаторини йи-ғишда, силос бостиришда ва донга мўлжалланган маккажўхори, кунгабоқар ва б. экинларни ўришда фойдаланиш мумкин.

Д. й. к.нинг ўзиюрар ва тиркама хиллари бор. Тиркама Д. й. к.нинг иш органлари тиркалган тракторнинг қувват олиш валидан ёки комбайндаги двигателлар ердамида ҳаракатлантирилади. Ўзиюрар Д. й. к. эса комбайнга ўрна-тилган двигателдан ҳаракатланади. Дастлабки Д. й. к. 19-а. охирида АҚШ да тайёрланган. Бу комбайн 20—30 от б-н тортиб юрилган. 20-а. 20-й.ларига келиб анча такомиллаштирилган; барча ёғоч қисмлар металлга алмаштирилган. Иш органлари ички ёнув двигателлари б-н ҳаракатга келтирилган. От ўрнига дастлаб локомотив, кейин трактордан фойдаланилган. 30-й. ларда кўпроқ тиркама Д. й. к. тайёрлашга эътибор берилган. Кейинчалик тиркама комбайнлар и. ч. кескин қисқарди. 1962 й.дан бошлаб Россияда СК-4, СК- 5, СК-5А «Нива», СК-6 «Колос» СК-6-8 русумли ўзиюрар комбайнлар чиқарила бошланди. Д. и. к. вазифасига, энергетика воситасига қўшилишига, ўрилган ғалланинг комбайн ичида харакатланиш йўналишига, юриш қисми ва иш қурилмаларининг турига, бункер, мотор ва кабинанинг жойлашиш ўрнига ҳамда иш унумига қараб таснифланади. Д. й. к. ғалла ўриш, уюмлар қаторини йиғиш, янчиш-ажратиш-тозалаш, похол-сомонни ғарамлаш қисмларидан иборат. Янчиш қисми кўндаланг жойлашган бир ёки икки барабанли ва бўйлама йўналишда жойлашган аксиал-роторли бўлади. Бир барабанли Д. й. к. ҳаракатланганда мотовило пояларни қирқиш аппаратига узатади, қирқилган поялар шнек ердамида қия камерага узатилади. Камера ичидаги транспортёр ғаллани юқорига, янчгичнинг қабул битерига, қабул битерининг тишли планкалари ғалла-пояларни қисман маидалаб ва текис ёйиб, янчиш барабани (савағичли ва тишли) га узатади. Унда бошоклар барабан остлигига зарб б-н урилиб ишкаланади. Бошоклардан ажралган дон ва майда хасчўплар барабан остлиги кўзларидан ўтиб пастга, элаш тахтасига тушади. Похол ва унинг ичида қолган бошоклар ва донлар қайтариш би-тери ердамида клавишли похол элагичга узатилади. Унда эланган бошоклар ва донлар ажралиб, элаш тахтасига тушади. Элаш тахтаси тебранганда донлар қуйи қатламда, енгил сомонқипиклар эса устки қатламда силжийди. Донлар тароқ кўзларидан тўкилиб, устки ғалвирнинг бошланиш қисмига, сомонқипиқлар эса тароқ сиртидан ғалвирнинг ўрта қисмига тушади. Тоза дон остки галвирга, ундан элеватор орқали бункерга узатилади. Енгил сомон-қипиқларни вентилятор олиб кетади. Янчилмаган бошоклар устки ғалвир охиридаги жалюзали узайтиргич кўзларидан тўкилиб, бошоклар шнегига, ундан қайтариш битерига узатилади. Битер аралашмани қайта янчиш бара-банига узатади. Похол-сомонлар гарамлагичда зичланади. Похол-сомонларни анғизга уюм шаклида тўкишда ғарамлагич ва узатгичлар ечиб олинади. Похолларни маидалаб далага сочиш лозим бўлганда пичоқли ва вентиляторли махсус мослама ўрнатилади.

Аксиал-роторли Д. й. к. (Россиянинг Дон-2600, АҚШ нинг «Массей фергусон» дон йиғиш комбайнлари) қуйидагича тузилган (2-расм). Олд томонга қия ўрнатилган роторнинг бош қисмига жуда мустаҳкам икки куракли винтсимон паррак ўрнатилган. Пар-рак занжир-планкали қия транспортёрдан ғаллани қабул қилиб олиб, роторнинг иш қисмига йўналтиради. Роторнинг олдинги қисмида бошоклар янчилади, кетинги қисмида эса похолдаги донлар ажратилади. Роторнинг янчиш қисмига винт йўналишида савағичлар ўрнатилган, ажратиш қисмига эса, оддий тўғри планкалар бириктирилган. Барабан остлигидан ўтган донлар тўрт қатор ўрнатилган шнекларга, булардан эса шамол-ғалвирли тозала-гичнинг устки, сўнгра остки жалюзали ғалвирларига, булардан эса дон шнегига тушади. Ҳаво оқими кучли диаметрал вентилятор б-н ҳосил қилинади. Ротор б-н барабан остлиги орасидаги тирқиш катта бўлганидан, донлар шикастланмайди, янчиш жараёни ротор бўйлаб давом этгани учун бошоклар тўлиқ янчилиб, кўпроқ дон олинади. Похол-сомонлар пичоқ б-н майдаланиб далага сочилади ёки қатор уюмга ташланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.