Donetsk toşkömir havzasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 358–359-b. — ziyouz.com
Donetsk toşkömir havzasi - Yevropadagi muhim kömirli havza. Ukrainaning Lugansk, Donetsk, Dnepropetrovsk, qisman Poltava, Xarkov va RFning Rostov viloyatlarida joylaşgan. Maydoni 60 ming km2. Şundan Ukrainadagisi 40 ming km2 dan köproq. Kömirning balans zaxirasi A+V+S, toifa böyiça 56 mlrd. t, C2 toifa buyiça 18,1 mlrd. t. Ukrainadagi kömirning zaxirasi yukrridagiga muvofiq 48,6 va 14,2 mlrd. t. D. t. h.ning tektonik tuzilişi Ukraina kristalli qalqoni b-n Voronej kristalli massivi oraliğidagi sinklinoriydan iborat. Havzaning geologik tuzilişida yuqori paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralariga mansub çökindi jinslar iştirok etgan. Kömir qatlamlari karbon davri yotqiziqlarida joylaşgan. Bu yotqizikdar ohaktoş, argellit va alevrolitlardan taşkil topgan. D. t. h.ning kömirga samaradorligi örta karbon davriga töğri keladi. D. t. h.da 330 ga yaqin kömir qatlami ma'lum. Bular quyi, örta va yuqori karbon yotqiziklarida. Kömir tarkibidagi uçuvçan moddalarning mikdori va b. xossalariga köra D.t.h. kömiri 8 markaga bulingan. Yonganda 7150 kkal/ kg dan 8600 kkal/kg gaça issiklik çiqaradi. D.t.h.ning gidrogeologik şaroiti qatlamlardan kumir olişga juda kulay. Şaxtalarni deyarli suv bosmaydi. D.t.h.da toşkömir dastlab 1721 y. Kundaryuç daryosi özanidan topilgan. 1864—70 y.larda havzaning birinçi geologik xaritasi tuzilgan. Kumir dastlab oddiy usulda olingan. 1892—1926 y.larda mukammal geologik syomka ötkazilgan. Dastlabki şaxta 1895 y.da Lugansk metallurgiya zdini yoqilği b-n ta'minlaş maqsadida qurilgan. D.t.h.da kumir şaxta usulida qazib olinadi. D.t.h. kömiri qora metallurgiya, issiklik elektr st-yasida va b. maqsadlarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОНЕЦК ТОШКЎМИР ҲАВЗАСИ - Европадаги муҳим кўмирли ҳавза. Украинанинг Луганск, Донецк, Днепропетровск, қисман Полтава, Харьков ва РФнинг Ростов вилоятларида жойлашган. Майдони 60 минг км2. Шундан Украинадагиси 40 минг км2 дан кўпроқ. Кўмирнинг баланс захираси А+В+С, тоифа бўйича 56 млрд. т, С2 тоифа буйича 18,1 млрд. т. Украинадаги кўмирнинг захираси юкрридагига мувофиқ 48,6 ва 14,2 млрд. т. Д. т. ҳ.нинг тектоник тузилиши Украина кристалли қалқони б-н Воронеж кристалли массиви оралиғидаги синклинорийдан иборат. Ҳавзанинг геологик тузилишида юқори палеозой, мезозой ва кайнозой эраларига мансуб чўкинди жинслар иштирок этган. Кўмир қатламлари карбон даври ётқизиқларида жойлашган. Бу ётқизикдар оҳактош, аргеллит ва алевролитлардан ташкил топган. Д. т. ҳ.нинг кўмирга самарадорлиги ўрта карбон даврига тўғри келади. Д. т. ҳ.да 330 га яқин кўмир қатлами маълум. Булар қуйи, ўрта ва юқори карбон ётқизикларида. Кўмир таркибидаги учувчан моддаларнинг микдори ва б. хоссаларига кўра Д.т.ҳ. кўмири 8 маркага булинган. Ёнганда 7150 ккал/ кг дан 8600 ккал/кг гача иссиклик чиқаради. Д.т.ҳ.нинг гидрогеологик шароити қатламлардан кумир олишга жуда кулай. Шахталарни деярли сув босмайди. Д.т.ҳ.да тошкўмир дастлаб 1721 й. Кундарюч дарёси ўзанидан топилган. 1864—70 й.ларда ҳавзанинг биринчи геологик харитаси тузилган. Кумир дастлаб оддий усулда олинган. 1892—1926 й.ларда мукаммал геологик съёмка ўтказилган. Дастлабки шахта 1895 й.да Луганск металлургия здини ёқилғи б-н таъминлаш мақсадида қурилган. Д.т.ҳ.да кумир шахта усулида қазиб олинади. Д.т.ҳ. кўмири қора металлургия, иссиклик электр ст-ясида ва б. мақсадларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.