Donetsk viloyati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 357–358-b. — ziyouz.com
Donetsk viloyati (1961 y.gaça Stalino viloyati) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 y. 17 iyulda taşkil etilgan. Ukrainaning jan.-şarqida. Mayd. 26,5 ming km2. Ahsşisi 5125,4 ming kişi (1997), asosan, ukrainlar, şuningdek, yahudiy, belorus va b. millat vakillari ham yaşaydi. 18 tumanga bölingan, 49 şahar, 139 şaharça bor. Markazi — Donetsk ş.
D.v.ning köp qismi dare vodiylari, jarlar öyib yuborgan tölqinsimon tekislikdan iborat (bal. 200 m gaça). Şim.-şarqida Donetsk qirlari (bal. 350 m gaça), undan ğarbda Dnepr böyi pasttekisligi, jan.da Azov böyi qirlari bor. Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi şim.-şarqda —7,8°, jan.da —5,4°, iyulniki şim.-şarqda 20,8°, jan.da 22,8°. Yiliga 450—500 mm yoğin yoğadi. Yirik daryolari: Severskiy Donets, Samara, Volçya va b. Tuproği köp qismida qora-tuproq. Örmonlar bor. Azov dengizi sohilida çöl ösimliklari ösadi.
D.v.da oğir sanoat (kömir qazib oliş, metallurgiya va maşinasozlik) rivojlangan. D.v. toşkömir qazib olişda MDHda Rossiyadan keyin 2-örinda turadi. Qora metallurgiyada ma-halliy koks va Krivoy Rog hamda Kerç rudasi va Nikopol marganetsi işlatiladi. Artyomovsk rangli metall z-di, Konstantinovka «Ukraink» zdi, Nikitovka simob k-ti va Çasovni Yar ötga çidamli buyumlar kti işlab turibdi.
D.v. oğir maşinasozlikning yirik markazlaridan. Koks kimyosi z-dlari bor. Yirik quriliş materiallari sanoatida sement, oyna, yiğma temir-beton, şifer, asbest işlab çiqariladi. Slavyanskda yirik kalam f-kasi bor. Yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Energetika xöjaligi ma-halliy kumir va qisman boşqa yerlardan keltiriladigan neft b-n işlaydi. Yirik GRESlar bor.
K-x. köp tarmokli, yuksak darajada mexanizatsiyalaşgan. Ğalla va texnika ekinlari, sabzavot-poliz, kartoşka va yem-xaşak ekinlari ekiladi. Boğdorçilik ham rivojlangan. Tokzorlar kengaytirilmoqda. Çorvaçilikda köproq qoramol boqiladi; çöçqaçilik, qöyçilik va parrandaçilik ham rivojlangan.
T.y.ning asosiy magistrallari: Donbass—Xarkov va Donbass—Dnepr böyi va b. T.y.lar elektrlaştirilgan. Avtomobil yöllari uz. 8,2 ming km. Aeroportlari: Donetsk, Mariupol. Azov dengizi böyidagi yirik porti — Mariupol. Oliy öquv yurtlari, jamoat kutubxonalari, muzeylar, teatrlar işlab turibdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОНЕЦК ВИЛОЯТИ (1961 й.гача Сталино вилояти) — Украина таркибидаги вилоят. 1932 й. 17 июлда ташкил этилган. Украинанинг жан.-шарқида. Майд. 26,5 минг км2. Аҳсшиси 5125,4 минг киши (1997), асосан, украинлар, шунингдек, яҳудий, белорус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 18 туманга бўлинган, 49 шаҳар, 139 шаҳарча бор. Маркази — Донецк ш.
Д.в.нинг кўп қисми даре водийлари, жарлар ўйиб юборган тўлқинсимон текисликдан иборат (бал. 200 м гача). Шим.-шарқида Донецк қирлари (бал. 350 м гача), ундан ғарбда Днепр бўйи пасттекислиги, жан.да Азов бўйи қирлари бор. Иқлими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача т-раси шим.-шарқда —7,8°, жан.да —5,4°, июлники шим.-шарқда 20,8°, жан.да 22,8°. Йилига 450—500 мм ёғин ёғади. Йирик дарёлари: Северский Донец, Самара, Волчья ва б. Тупроғи кўп қисмида қора-тупроқ. Ўрмонлар бор. Азов денгизи соҳилида чўл ўсимликлари ўсади.
Д.в.да оғир саноат (кўмир қазиб олиш, металлургия ва машинасозлик) ривожланган. Д.в. тошкўмир қазиб олишда МДҲда Россиядан кейин 2-ўринда туради. Қора металлургияда ма-ҳаллий кокс ва Кривой Рог ҳамда Керчь рудаси ва Никополь марганеци ишлатилади. Артёмовск рангли металл з-ди, Константиновка «Украинк» зди, Никитовка симоб к-ти ва Часовни Яр ўтга чидамли буюмлар кти ишлаб турибди.
Д.в. оғир машинасозликнинг йирик марказларидан. Кокс кимёси з-длари бор. Йирик қурилиш материаллари саноатида цемент, ойна, йиғма темир-бетон, шифер, асбест ишлаб чиқарилади. Славянскда йирик калам ф-каси бор. Енгил ва озиқ-овқат саноати ҳам ривожланган. Энергетика хўжалиги ма-ҳаллий кумир ва қисман бошқа ерлардан келтириладиган нефть б-н ишлайди. Йирик ГРЭСлар бор.
К-х. кўп тармокли, юксак даражада механизациялашган. Ғалла ва техника экинлари, сабзавот-полиз, картошка ва ем-хашак экинлари экилади. Боғдорчилик ҳам ривожланган. Токзорлар кенгайтирилмоқда. Чорвачиликда кўпроқ қорамол боқилади; чўчқачилик, қўйчилик ва паррандачилик ҳам ривожланган.
Т.й.нинг асосий магистраллари: Донбасс—Харьков ва Донбасс—Днепр бўйи ва б. Т.й.лар электрлаштирилган. Автомобиль йўллари уз. 8,2 минг км. Аэропортлари: Донецк, Мариуполь. Азов денгизи бўйидаги йирик порти — Мариуполь. Олий ўқув юртлари, жамоат кутубхоналари, музейлар, театрлар ишлаб турибди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.