Doniyolbiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359-b. — ziyouz.com
Doniyolbiy (1785) - manğitlarning nufuzli biyaridan, otaliq. Buxoro amiri Muhammad Rahimning katta amakisi. 1758 y. 24 martda Muhammad Rahim vafotidan söng uning öğillari bölmagani uçun xonlik taxtiga voyaga yetmagan nabirasi Foziltöra ötkazilgan, Miyonkol hokimi bölgan D. unga otaliq qilib tayinlangan. Bundan norozi bulgan viloyat hokimlari, kenagas, yuz, bahrin, burqut va saroy qabilalari amirlari markazlaşgan hokimiyatga qarşi isyon kötarib, 10 ming yigitni qurollantirib Buxoro tomon yurişgan. Ularga qarşi çiqqan D. isyonkor viloyat hokimlari b-n bir bitimga kelişgan. Unga köra, Foziltörani taxtdan tuşirib, urniga aştarxoniy şahzodalardan bulgan Abulğozi xonlik taxtiga ötqazilgan (1758— 85). D. ham otaliq mansabini, ham amaldagi hukmdorlikni öz qölida saklab qolgan. D. otaliq davrida ham özaro uruşlar davom etib, Karmana, Öratepa, Nurota, Şerobod, Boysun va b. joylarda mahalliy kuçlar boş kutarib, poytaxt izmidan çiqişga harakat qilganlar. 1781 y. Rossiya hukumati Buxoro b-n savdo bitimi tuzişni taklif etganida D. bu bitimni 92 özbek kabilasi boşliklari roziligisiz im-zolay olmasligini bildirgan. Bu holat D. davrida Buxoro amirligidagi siyosiy markazlaşuv darajasi Muxammad Rahim davridan ança past bölganidan darak beradi. Bu tabiiy suratda Buxoro ş. aholisining noroziligiga sabab bölgan. Bundan taşqari D. qöşin ta'minoti uçun köplab qöşimça soliqlar joriy etib, bu b-n poytaxtdagi hunarmandlar va savdo ahlini öziga qarşi qaratib qöygandi. 1784 y. Buxoroda qözğolon kötarilib, unda mingga yaqin kişi öldirilgan. D. hokimiyatni şaharliklar orasida obrö-e'tibori baland bölgan öğli Şohmurod (1785— 1800) ga topşirişga majbur bölgan. Buxoro xonligini birlaştiriş va markazlaştiriş uçun kuraşni Şohmurod davom ettirgan. Şohmurod D. joriy etgan soliklarni bekor qilgan.
Manğitlardan bölgan buxorolik tarixçi Muhammad Yoqubning yozişiça: «D. saxiy va muruvvatli hokim sifatida maşhur bölgan, lekin davlat (moliya) işlari b-n qiziqmagan. Biron işni boşlaşdan oldin işning közini biladigan kişilar b-n maslahatlaşgan». D. xonlik unvonini qabul qilmagan, otaliq unvoni b-n qanoatlangan.
D. davrida me'moriy yodgorliklardan Xalifa Xudoydod majmuasi (masjid, Madrasa, sardoba va mozor, 1777) qurilişi boşlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОНИЁЛБИЙ (1785) - манғитларнинг нуфузли бийаридан, оталиқ. Бухоро амири Муҳаммад Раҳимнинг катта амакиси. 1758 й. 24 мартда Муҳаммад Раҳим вафотидан сўнг унинг ўғиллари бўлмагани учун хонлик тахтига вояга етмаган набираси Фозилтўра ўтказилган, Миёнкол ҳокими бўлган Д. унга оталиқ қилиб тайинланган. Бундан норози булган вилоят ҳокимлари, кенагас, юз, баҳрин, бурқут ва сарой қабилалари амирлари марказлашган ҳокимиятга қарши исён кўтариб, 10 минг йигитни қуроллантириб Бухоро томон юришган. Уларга қарши чиққан Д. исёнкор вилоят ҳокимлари б-н бир битимга келишган. Унга кўра, Фозилтўрани тахтдан тушириб, урнига аштархоний шаҳзодалардан булган Абулғози хонлик тахтига ўтқазилган (1758— 85). Д. ҳам оталиқ мансабини, ҳам амалдаги ҳукмдорликни ўз қўлида саклаб қолган. Д. оталиқ даврида ҳам ўзаро урушлар давом этиб, Кармана, Ўратепа, Нурота, Шеробод, Бойсун ва б. жойларда маҳаллий кучлар бош кутариб, пойтахт измидан чиқишга ҳаракат қилганлар. 1781 й. Россия ҳукумати Бухоро б-н савдо битими тузишни таклиф этганида Д. бу битимни 92 ўзбек кабиласи бошликлари розилигисиз им-золай олмаслигини билдирган. Бу ҳолат Д. даврида Бухоро амирлигидаги сиёсий марказлашув даражаси Мухаммад Раҳим давридан анча паст бўлганидан дарак беради. Бу табиий суратда Бухоро ш. аҳолисининг норозилигига сабаб бўлган. Бундан ташқари Д. қўшин таъминоти учун кўплаб қўшимча солиқлар жорий этиб, бу б-н пойтахтдаги ҳунармандлар ва савдо аҳлини ўзига қарши қаратиб қўйганди. 1784 й. Бухорода қўзғолон кўтарилиб, унда мингга яқин киши ўлдирилган. Д. ҳокимиятни шаҳарликлар орасида обрў-эътибори баланд бўлган ўғли Шоҳмурод (1785— 1800) га топширишга мажбур бўлган. Бухоро хонлигини бирлаштириш ва марказлаштириш учун курашни Шоҳмурод давом эттирган. Шоҳмурод Д. жорий этган соликларни бекор қилган.
Манғитлардан бўлган бухоролик тарихчи Муҳаммад Ёқубнинг ёзишича: «Д. сахий ва мурувватли ҳоким сифатида машҳур бўлган, лекин давлат (молия) ишлари б-н қизиқмаган. Бирон ишни бошлашдан олдин ишнинг кўзини биладиган кишилар б-н маслаҳатлашган». Д. хонлик унвонини қабул қилмаган, оталиқ унвони б-н қаноатланган.
Д. даврида меъморий ёдгорликлардан Халифа Худойдод мажмуаси (масжид, Мадраса, сардоба ва мозор, 1777) қурилиши бошланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.