Döppi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 434–435-b. — ziyouz.com
Döppi — yengil boş kiyimi. Kadimdan eron va turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan. Turkiston xalqlari orasida (ayniqsa Özbekiston va Tojikiston hududida) milliy kiyim turiga aylangan. Boşqa xalqlar D.laridan özbek D.lari öziga xos şakli, bezagi b-n farqlanadi. D. uç qismdan — tepa (aylana va törtburçak şaklida biçiladi), kizak (gardiş şaklida) va jiyakdan tuzilgan, respublikaning turli joylarida turliça bezatiladi; qismlari birlaştirilganda turliça körinişga ega böladi. D. tikuvçi usta döppidöz,D. tikiş kasbi esa döppidözlik deb ataladi.
D. asosan baxmal, sidirğa şoyi, satinga ip, ipak, zar iplar b-n kaşta tikib tayyorlanadi. Tayyorlangan joyi (Çust, Marğilon, Toşkent, Şahrisabz va b.), möljallangan kişilarning yoşi va jinsi (erkak, ayol, bolalar), şakli (ötkir uçli, konnussimon, yarim doyra, çuqur tubli, dumaloq, karjli va b.)ga kura D.lar xilma-xil va rang-barangdir. Dastlabki D.lar şakli ötkir uçli qilib salla b-n kiyişga möljallab kizagi keng ji-yakli qilib tayyorlangan. 20- a. 20-y.laridan D. şakli özgardi: tepasi duma-loq yoki murabba şaklga ega böldi, kizakdagi jiyagi ingiçkalaşdi.
Özbekistonda Çust, Andijon, Toşkent, Samarqand, Buxoro, Boysun, Şahrisabz D.lari maşhur. Çust D.si töq yaşil şoyi yoki satindan 4 karjli qilib tayyorlanadi: tepasining har bir karjida kalampirnusxa yoki bodom şakli, kizagining har bir karjida 4 tadan mehrob (yarim doyra) şakli kaşta b-n sidirğa qoplab oq (ip yoki ipak) ipda tikiladi. Tayyor D.ning tepasi kizagidan murabba şaklida börtib çiqadi (boşqa D.larning tepasi yarim doyra şaklida böladi). Şakli köp jihatdan çuyet D.siga öxşaş bölgan marğilon D.si gullari (nisbatan ingiçka va uzun qalampir şakli)ning sidirğa qoplanmasligi b-n farklanadi.
Toşkentning duxoba D.si sidirğa baxmaldan, buxoro D.si sidirğa yoki gulli baxmaldan tayyorlanadi; buxoro D.siga rang-barang ipak iplarda yörma usulida kaşta tikib bezatilgan jiyak tutiladi.
Iroqi D. Şahrisabzda keng urf bölgan, keyinçalik boşqa joylarga tarqalib, har bir mahalliy joyning öziga xos bezak usulida yaratila boşlandi. D.ning bu turida kaşta iplari suğirilib tör holiga keltirilgan mato (surp)ga rangli ipak yoki ingiçka tolali paxta ipi b-n iroqi çok (terma va bosma usuli)da tikiladi (nomi şundan). Iroqi D.ning eng yaxşi namunalari Şahrisabz va Kitob döppidözlari tomonidan tayyorlanadi. Toşkent va Farğona vodiysida keng tarqalgan iroqi nusxa D.ning naqş mujassamoti rang-barang gulli novdalar, ular orasidagi yaşil, kök tusli quşça (bulbul)lar şaklidan iborat. Toşkentning iroqi D.sida oq zaminga atirgullar töq va oç kizil ipaklarda (ba'zan «Ra'no», «Guli», «Farğona tong otgunça» va b.) yozuvlar qöşib tikiladi.
Şahrisabzning tepa va kizagi yaxlit (ipak va ipdan) töqilgan gilam D.si ham maşhur. Samarqand (Urgut) va Surxondaryo (Boysun)ning dumalok, şaklli piltadözi D.sining naqşi sodda, gullari markazga tomon yönalgan, qaviq çoklari esa qovurğali yuzani hosil qiladi. Buxoro zardözlarining zardözi-guldözi va zardözi-zamindözi («Yulduz», «Tovus» va b.) D.lari badiiy jiqatdan yuqori baholanadi. Toşkentning sidirğa parçadan 4 karjli (karjlari özaro qora xrşiya yöllar b-n bölingan, har bir karjga yorqin gullagan novdalar tikilgan) D.si va b. D.lar jozibali qilib tayyorlanadi.
Gulnoz Şaripova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЎППИ — енгил бош кийими. Кадимдан эрон ва туркий халқлар орасида кенг тарқалган. Туркистон халқлари орасида (айниқса Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудида) миллий кийим турига айланган. Бошқа халқлар Д.ларидан ўзбек Д.лари ўзига хос шакли, безаги б-н фарқланади. Д. уч қисмдан — тепа (айлана ва тўртбурчак шаклида бичилади), кизак (гардиш шаклида) ва жиякдан тузилган, республиканинг турли жойларида турлича безатилади; қисмлари бирлаштирилганда турлича кўринишга эга бўлади. Д. тикувчи уста дўппидўз,Д. тикиш касби эса дўппидўзлик деб аталади.
Д. асосан бахмал, сидирға шойи, сатинга ип, ипак, зар иплар б-н кашта тикиб тайёрланади. Тайёрланган жойи (Чуст, Марғилон, Тошкент, Шаҳрисабз ва б.), мўлжалланган кишиларнинг ёши ва жинси (эркак, аёл, болалар), шакли (ўткир учли, коннуссимон, ярим дойра, чуқур тубли, думалоқ, каржли ва б.)га кура Д.лар хилма-хил ва ранг-барангдир. Дастлабки Д.лар шакли ўткир учли қилиб салла б-н кийишга мўлжаллаб кизаги кенг жи-якли қилиб тайёрланган. 20- а. 20-й.ларидан Д. шакли ўзгарди: тепаси дума-лоқ ёки мурабба шаклга эга бўлди, кизакдаги жияги ингичкалашди.
Ўзбекистонда Чуст, Андижон, Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Бойсун, Шаҳрисабз Д.лари машҳур. Чуст Д.си тўқ яшил шойи ёки сатиндан 4 каржли қилиб тайёрланади: тепасининг ҳар бир каржида калампирнусха ёки бодом шакли, кизагининг ҳар бир каржида 4 тадан меҳроб (ярим дойра) шакли кашта б-н сидирға қоплаб оқ (ип ёки ипак) ипда тикилади. Тайёр Д.нинг тепаси кизагидан мурабба шаклида бўртиб чиқади (бошқа Д.ларнинг тепаси ярим дойра шаклида бўлади). Шакли кўп жиҳатдан чует Д.сига ўхшаш бўлган марғилон Д.си гуллари (нисбатан ингичка ва узун қалампир шакли)нинг сидирға қопланмаслиги б-н фаркланади.
Тошкентнинг духоба Д.си сидирға бахмалдан, бухоро Д.си сидирға ёки гулли бахмалдан тайёрланади; бухоро Д.сига ранг-баранг ипак ипларда йўрма усулида кашта тикиб безатилган жияк тутилади.
Ироқи Д. Шаҳрисабзда кенг урф бўлган, кейинчалик бошқа жойларга тарқалиб, ҳар бир маҳаллий жойнинг ўзига хос безак усулида яратила бошланди. Д.нинг бу турида кашта иплари суғирилиб тўр ҳолига келтирилган мато (сурп)га рангли ипак ёки ингичка толали пахта ипи б-н ироқи чок (терма ва босма усули)да тикилади (номи шундан). Ироқи Д.нинг энг яхши намуналари Шаҳрисабз ва Китоб дўппидўзлари томонидан тайёрланади. Тошкент ва Фарғона водийсида кенг тарқалган ироқи нусха Д.нинг нақш мужассамоти ранг-баранг гулли новдалар, улар орасидаги яшил, кўк тусли қушча (булбул)лар шаклидан иборат. Тошкентнинг ироқи Д.сида оқ заминга атиргуллар тўқ ва оч кизил ипакларда (баъзан «Раъно», «Гули», «Фарғона тонг отгунча» ва б.) ёзувлар қўшиб тикилади.
Шаҳрисабзнинг тепа ва кизаги яхлит (ипак ва ипдан) тўқилган гилам Д.си ҳам машҳур. Самарқанд (Ургут) ва Сурхондарё (Бойсун)нинг думалок, шаклли пилтадўзи Д.сининг нақши содда, гуллари марказга томон йўналган, қавиқ чоклари эса қовурғали юзани ҳосил қилади. Бухоро зардўзларининг зардўзи-гулдўзи ва зардўзи-заминдўзи («Юлдуз», «Товус» ва б.) Д.лари бадиий жиқатдан юқори баҳоланади. Тошкентнинг сидирға парчадан 4 каржли (каржлари ўзаро қора хршия йўллар б-н бўлинган, ҳар бир каржга ёрқин гуллаган новдалар тикилган) Д.си ва б. Д.лар жозибали қилиб тайёрланади.
Гулноз Шарипова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.