Dor ussiyodat
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 362–364-b. — ziyouz.com
Dor ussiyodat («Sayyidlar uyi») — Şaxrisabzdagi me'moriy yodgorlik (1379—80). Amir Temur qurdirgan. 19— 20-a. boşlarida qisman ta'mirlangan. Farzandi Jahongir Mirzo maqbarasi (Hazrati Imom maqbarasi) va Amir Temurga möljallangan yer osti görxonasi saqlanib qolgan. Dor ut-tilovat b-n bir ansamblni taşkil qilgan. Şarafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»sida yozilişiça, Amir Temur Şahrisabzda maxsus bino qurdirgan, unda öz öğli Amirzoda Jahongir va b. amaldorlar hamda buzrukvorlarning daxmalari qöyilsin, deb farmon bergan.
D.us-s. tarhi Yassaviy majmuasiga öxşaş, asosiy ğarbiy tarzi ravoği 20 m kenglikda bölib, kiriş yöli xudoyixona (yoki saroyga), undan qoq örtadagi Amir Temurga möljallangan yer osti sağanasi joylaşgan binoga olib boradi. Xonaning muyulişidagi uzun yölakdan yon xonalarga ötiladi. Bu xonalar oşxona, masjid, kutubxona, mehmonlar turadigan xujralar bölgan deb taxmin qilinadi.
Jaqongir maqbarasi Hazrati Imom maqbarasi nomi b-n maşxur. Islom dunyosida yirik olim hisoblangan Eron (Ray ş.)da vafot etgan kufalik Imom Muhammad ibn al-Hasan ibn Vohid Abu Abdulloh Şayboniy xoki Amir Temur tomonidan Şahrisabzga köçirilgan (1384) degan rivoyat bor (tarixiy manbalar buni tasdiqlamaydi). 1868—69 y.larda örnatilgan maqbara eşigida Hazrati Imom nomi öyib yozilgan.
Maqbara içkarisi murabba tarhli, yuza ravoqlar içi va gumbaz osti bağallari muqarnas b-n töldirilgan. Taşqarisida 16 qirrali poygumbaz ustiga baland kuloqiy gumbaz örnatilgan. Bu me'moriy uslub Xorazm me'morligiga xos bölib, qurilişda xorazmlik ustalar qatnaşganligi haqida «Zafarnoma»da yozilgan. Içkarida bağallar ostiga zangori böyoq b-n «Dono kişi buyuk maqsadlar b-n harakat qiladi, tentak odam yuksak maqsadni tutib turadi» degan ma'nodagi ögitlar yozilgan. Tarzlari sirkor ğiştçalar b-n qoplangan. Jan.-ğarbiy burçagidagi minora saqlangan. 19-a. örtalarida maqbara yoniga sinçkor katta ayvon, hujralar va gumbazli xonaqohjome masjidi barpo etilgan. Masjid qurilişi vaqtida Amir Temurning yer osti görxonasining qubbasi oçilgan.
1995—96 y.larda arxeologik qazişmalar natijasida majmuaning tarhi aniqlandi, poydevorlari mustahkamlandi, atrofi obodonlaştirildi. Umumiy ta'mirlaş tadbirlari Amir Temur tavalludining 660 yilligini nişonlaşga tayyorgarlik köriş va nişonlaş davrida amalga oşirildi.
Umumiy ölçamlari: D.us-s. — 70x50 m, Jahongir maqbarasi — 25x15 m, Amir Temur görxonasi 5x5 m, masjidi 35x20 m.
LL.Mankovskaya L. Yu ., Qaşqadaryo vohasining arxitektura yodgorliklari, T., 1979.
DOR ut-TILOVAT (Qur'on öqiladigan, tilovat qilinadigan joy) — Şahrisabz markazida Dor ussiyodat majmuasi ğarbida temuriylar xonadoniga mansub qad. inşootlar — Şamsiddin kulol maqbarasi, Gumbazi Sayyidon va Madrasa örnida barpo etilgan Kök gumbaz masjidişn iborat majmua joylaşgan.
Amir Temur tomonidan barpo etilgan maqbaraga 1370 y.da vafot etgan piri Şayx Şamsiddin Kulol, keyinçalik poyiga otasi Amir Tarağoy dafn etilgan. Maqbara qurilişi Uluğbek hukmronligi davrida nihoyasiga yetgan. Uning qarşisida masjid, jan. da yana bir maqbara qad kötargan. Maqbaradagi yozuvlarda «Bu maqbara uluğ olimlarning olimi... (sultonlarning) a'losi... qonunçilik va bilimda... din va e'tiqodda tengi yöq oliy hazrat Sulton Uluğbek Köragoniyning farmoni b-n bunyod etildi, Alloh uning podşohligini va sultonligini uzoq qilsin, 841 y. hijriy» degan yozuv saqlangan. Maqbara içida qöşni qabristondan 15—18-a. larda köçirib keltirilgan bir neça sağanalar bor. Ularning ayrimlaridagi yozuvlarda termizlik sayyidlarning nomi saqlangan.
Hovli tomonga qaratib qurilgan masjid, maqbaralar va D.ut-t. madrasasining darsxonasi, hujralari buzilib, örnini keyinçalik qurilgan qöşimça xonalar egallagan. D. majmuasida 18— 19-a.larda qurilgan binolar ham bor, biroq ularni badiiy jihatdan Amir Temur va Uluğbek davri me'morligi b-n qiyos qilib bölmaydi. 1994—96 y.larda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar asosida jome masjidning ikki tarafidagi ğiştin ra-voqli ayvon qoldiqlari, Madrasa, darvozaxona va minoraning poydevor qoldiqlari aniqlandi. Majmuaning tarixiy şaklini tiklaş maqsadida masjid ayvonlari, madrasasining bir qismi, minora tiklandi. Kök gumbaz va Gumbazi Sayyidonda ham ta'mir işlari olib borildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОР УССИЁДАТ («Саййидлар уйи») — Шахрисабздаги меъморий ёдгорлик (1379—80). Амир Темур қурдирган. 19— 20-а. бошларида қисман таъмирланган. Фарзанди Жаҳонгир Мирзо мақбараси (Ҳазрати Имом мақбараси) ва Амир Темурга мўлжалланган ер ости гўрхонаси сақланиб қолган. Дор ут-тиловат б-н бир ансамблни ташкил қилган. Шарафуддин Али Яздий «Зафарнома»сида ёзилишича, Амир Темур Шаҳрисабзда махсус бино қурдирган, унда ўз ўғли Амирзода Жаҳонгир ва б. амалдорлар ҳамда бузрукворларнинг дахмалари қўйилсин, деб фармон берган.
Д.ус-с. тарҳи Яссавий мажмуасига ўхшаш, асосий ғарбий тарзи равоғи 20 м кенгликда бўлиб, кириш йўли худойихона (ёки саройга), ундан қоқ ўртадаги Амир Темурга мўлжалланган ер ости сағанаси жойлашган бинога олиб боради. Хонанинг муюлишидаги узун йўлакдан ён хоналарга ўтилади. Бу хоналар ошхона, масжид, кутубхона, меҳмонлар турадиган хужралар бўлган деб тахмин қилинади.
Жақонгир мақбараси Ҳазрати Имом мақбараси номи б-н машхур. Ислом дунёсида йирик олим ҳисобланган Эрон (Рай ш.)да вафот этган куфалик Имом Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн Воҳид Абу Абдуллоҳ Шайбоний хоки Амир Темур томонидан Шаҳрисабзга кўчирилган (1384) деган ривоят бор (тарихий манбалар буни тасдиқламайди). 1868—69 й.ларда ўрнатилган мақбара эшигида Ҳазрати Имом номи ўйиб ёзилган.
Мақбара ичкариси мурабба тарҳли, юза равоқлар ичи ва гумбаз ости бағаллари муқарнас б-н тўлдирилган. Ташқарисида 16 қиррали пойгумбаз устига баланд кулоқий гумбаз ўрнатилган. Бу меъморий услуб Хоразм меъморлигига хос бўлиб, қурилишда хоразмлик усталар қатнашганлиги ҳақида «Зафарнома»да ёзилган. Ичкарида бағаллар остига зангори бўёқ б-н «Доно киши буюк мақсадлар б-н ҳаракат қилади, тентак одам юксак мақсадни тутиб туради» деган маънодаги ўгитлар ёзилган. Тарзлари сиркор ғиштчалар б-н қопланган. Жан.-ғарбий бурчагидаги минора сақланган. 19-а. ўрталарида мақбара ёнига синчкор катта айвон, ҳужралар ва гумбазли хонақоҳжоме масжиди барпо этилган. Масжид қурилиши вақтида Амир Темурнинг ер ости гўрхонасининг қуббаси очилган.
1995—96 й.ларда археологик қазишмалар натижасида мажмуанинг тарҳи аниқланди, пойдеворлари мустаҳкамланди, атрофи ободонлаштирилди. Умумий таъмирлаш тадбирлари Амир Темур таваллудининг 660 йиллигини нишонлашга тайёргарлик кўриш ва нишонлаш даврида амалга оширилди.
Умумий ўлчамлари: Д.ус-с. — 70x50 м, Жаҳонгир мақбараси — 25x15 м, Амир Темур гўрхонаси 5x5 м, масжиди 35x20 м.
ЛЛ.Маньковская Л. Ю ., Қашқадарё воҳасининг архитектура ёдгорликлари, Т., 1979.
ДОР ут-ТИЛОВАТ (Қуръон ўқиладиган, тиловат қилинадиган жой) — Шаҳрисабз марказида Дор уссиёдат мажмуаси ғарбида темурийлар хонадонига мансуб қад. иншоотлар — Шамсиддин кулол мақбараси, Гумбази Саййидон ва Мадраса ўрнида барпо этилган Кўк гумбаз масжидишн иборат мажмуа жойлашган.
Амир Темур томонидан барпо этилган мақбарага 1370 й.да вафот этган пири Шайх Шамсиддин Кулол, кейинчалик пойига отаси Амир Тарағой дафн этилган. Мақбара қурилиши Улуғбек ҳукмронлиги даврида ниҳоясига етган. Унинг қаршисида масжид, жан. да яна бир мақбара қад кўтарган. Мақбарадаги ёзувларда «Бу мақбара улуғ олимларнинг олими... (султонларнинг) аълоси... қонунчилик ва билимда... дин ва эътиқодда тенги йўқ олий ҳазрат Султон Улуғбек Кўрагонийнинг фармони б-н бунёд этилди, Аллоҳ унинг подшоҳлигини ва султонлигини узоқ қилсин, 841 й. ҳижрий» деган ёзув сақланган. Мақбара ичида қўшни қабристондан 15—18-а. ларда кўчириб келтирилган бир неча сағаналар бор. Уларнинг айримларидаги ёзувларда термизлик саййидларнинг номи сақланган.
Ҳовли томонга қаратиб қурилган масжид, мақбаралар ва Д.ут-т. мадрасасининг дарсхонаси, ҳужралари бузилиб, ўрнини кейинчалик қурилган қўшимча хоналар эгаллаган. Д. мажмуасида 18— 19-а.ларда қурилган бинолар ҳам бор, бироқ уларни бадиий жиҳатдан Амир Темур ва Улуғбек даври меъморлиги б-н қиёс қилиб бўлмайди. 1994—96 й.ларда олиб борилган археологик тадқиқотлар асосида жоме масжиднинг икки тарафидаги ғиштин ра-воқли айвон қолдиқлари, Мадраса, дарвозахона ва миноранинг пойдевор қолдиқлари аниқланди. Мажмуанинг тарихий шаклини тиклаш мақсадида масжид айвонлари, мадрасасининг бир қисми, минора тикланди. Кўк гумбаз ва Гумбази Саййидонда ҳам таъмир ишлари олиб борилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.