Dorivor ösimliklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 366–368-b. — ziyouz.com
Dorivor ösimliklar - odam va hayvonlarni davolaş, kasalliklarning oldini oliş uçun, şuningdek, oziq-ovqat, atir-upa va kosmetika sanoatida işlatiladigan ösimliklar — giyohlar. Yer yuzida D.ö.ning 10—12 ming turi borligi aniqlangan. 1000 dan ortiq ösimlik turining kimyoviy, farmakologik va dorivorlik xossalari tekşirilgan. Özbekistonda D.ö.ning 700 dan ortiq turi mavjud. Şulardan tabiiy şaroitda ösaditan va madaniylaştirilgan 120 ga yaqin ösimlik turlaridan ilmiy va xalq tabobatida foydalaniladi. Hoz. davrda tibbiyotda qöllaniladigan doridarmonlarning qariyib 40—47% ösimlik xom aşyolaridan olinadi. Ösimliklar murakkab tuzilişiga ega bölgan jonli tabiiy kimyoviy lab. bölib, oddiy noorganik moddalardan murakkab organik moddalar yoki birikmalarni yaratiş qobili-yatiga ega. D.ö.ning quritilgan öti, kurtagi, ildizi, ildizpoyasi, tuganagi, piyozi, pöstloği, bargi, guli, ğunçasi, mevasi (urugi), danagi, şarbati, qiyomi, toşçoyi, efir moyi va b.dan doridarmon tarzida foydalaniladi.
D.ö.ni 2 xil tasniflaş qabul qilingan: 1) ta'sir qiluvçi moddalarning tarkibiga qarab — alkaloidli, glikozidli, efir moyli, vitaminli va b., 2) farmakologik körsatkiçlariga qarab — tinçlantiruvçi, oğriqqoldiruvçi, uxlatuvçi, yurak-tomir tizimiga ta'sir qiluvçi, marka-ziy nerv sistemasini qözğatuvçi, qon bosimini pasaytiruvçi va boşqalar. D.ö.ning ta'sir etuvçi moddalari alkaloidlar, turli glikozidlar (antraglikozidlar, yurakka ta'sir etuvçi glikozidlar, saponinlar va b.), flavonoidlar, kumarinlar, oşlovçi va şilliq moddalar, efir moylari, vitaminlar, böyoq moddalar, fermentlar, fitonsidlar, kraxmal, oqsillar, polisaxaridlar, azotli moddalar, moy hamda moy kislotalari va b. birikmalar bölişi mumkin.
D.ö.ning organizmga ta'siri uning tarkibidagi kimyoviy birikmalarning miqdoriga boğliq. Bu birikmalar ösimlikning qismlarida turli miqdorda töplanadi. D.ning ta'sirçanlik quvvati hamda sifati yuqori böliş davri ularning gullaş hamda uruğlaş davrining boşlanişi vaqtiga töğri keladi. Dorivor moddalar ba'zi ösimliklarning kurtagi, bargi yoki poyasida, ba'zi ösimliklarning guli yoki mevasida, ba'zilarida ildizi yoki pöstloğida töplanadi. Şuning uçun ösimliklarning asosan biologik aktiv moddalari köp bölgan qismi yi-ğib olinadi. Ösimliklarning ildizi, ildizpoyasi, piyozi va tuganagi, odatda, ösimlik uyquga kirgan davrda — keç kuzda yoki ösimlik uyğonmasdan oldin — erta bahorda tayyorlanadi. Ösimlikning meva va uruğlari pişib yetilganda yiğiladi, çunki ular bu paytda dori moddalariga boy böladi. Yangi ykğib olingan dorivor ösimlik mahsuloti tarkibida (yer ustki a'zolarida 85% gaça, ildizida 45% gaça) nam böladi. Bu nam yöqotilmasa (quritiş yöli b-n), ösimlik çirib, dori moddalari parçalanib, yaroqsiz bölib qoladi.
Odamlar qadim zamonlardan tabiat ne'matlaridan foydalana boşlaganidan buyen dorivor ötlardan kasalliklarni davolaşda foydalanib kelganlar. Bundan 3—4 ming yil ilgari Hindiston, Xitoy, Qad. Misr mamlakatlarida şifobaxş ösimliklar haqida ma'lumotlar beruvçi asarlar yozilgan. Şarqda, xususan Örta Osiyo xalq tabobatida D.ö.dan foydalanib davolaş özining qad. an'analariga ega. Şifobaxş ösimliklardan tibbiy maqsadlarda foydalaniş borasida Abu Ali Ibn Sinoning «Al-qonun» asarida 476 ga yaqin ösimlikning şifobaxş xususiyatlari va ularni işlatiş usullari töğrisida ma'lumotlar keltiriladi. Hoz. vaqtda D.ö.ning turi köpayib, xalq tabobati şifobaxş ösimliklar b-n boyigan. D.ö.dan köproq, anor, aççiqmiya, bodom, döğbuy, dorivor gulxayri, yonğoq, jağ-jağ, zubturum, isiriq, itburun, omonqora, pista daraxti, saçratqi, çoyöt, şildirboş, şirinmiya, şuvoq, yantoq, yalpiz, kiyiköt, toğrayhon, qizilça, qoqiöt va b. tarqalgan. Aççiqmiyadan paxikarpin, oqquraydan pesni davolaşda qöllaniladigan psoralen, isiriqdan garmin, itsigekdan anabazin, omonqoradan galantamin, şildirboşdan sferofizin va b. alkaloidlar olinadi. Anor pustidan gijja haydovçi pelterin tanat va ekstrakt tayyorlanadi. Dorivor gulxayri preparatlari balğam köçiruvçi va yumşatuvçi, jağ-jağ va lagoxilusdan tayyorlangan dorilari qon ketişini töxtatuvçi, pista bujğuni va çoyötdan tayyorlangan dorilar me'da-içak kasalliklarini davolaşda işlatiladi. S.Q. Islombekov nomidagi Toşkent farmatsevtika zdida Özbekistonda ösadigan va ekiladigan D.ö.dan turli-tuman dorilar tayyorlanadi. D.ö.ni topiş va ulardan alkoloidlar olişda Özbekistan FA Ösimlik moddalari kimyosi institutining xizmati katta. In-tda 4000 dan ortiq ösimlikning turli organlari alkoloid oliş maqsadida örganilib, ulardan 1000 ga yaqin tabiiy birikmalar ajratib olingan. Şu asosda sitizin, galantamin kabi 20 dan ortiq qimmatli preparat yaratilgan va tibbiyotga joriy qilingan. Özbekiston FA Botanika in-ti va Botanika boğining efir moyli, dorivor va böyoqli ösimliklar lab. ilmiy xodimlari mutaxassislar b-n hamkorlikda Örta Osiyo hududida köp tarqalgan yuqumli kasalliklardan eng xavflisi sariq (gepatit)ni davolaşda ekologik jihatidan toza, samaradorligi yuqori bölgan D. ö. lar xom aşyolaridan tayyorlangan «Safro haydovçi Hojimatov yiğmasi»ni yaratdilar va bu yiğma ilmiy tibbiyotda qöllaşga va işlab çiqarişga ruxsat etildi (1997). Şuningdek, SamDU Botanika kafedrasida, Toşkent davlat farmatsevtika in-tida D.ö.ni ekib yetiştiriş texnologiyasi örganilmoqda. Toşkent, Namangan, Jizzax, Samarqand, Qaşqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida va Xorazm Ma'mun akademiyasida D.ö. yetiştiradigan maxsus xöjaliklar bor. Yovvoyi D.ö. xom aşyolari asosan «Özfarmsanoat» respublika davlat-aksiyadorlik konserni, matlubot şirkatlari va Özbekistan Qişloq va suv xöjalik vazirligining «Şifobaxş» işlab çiqariş birlaşmasi xöjaliklari tomonidan tayyorlanadi (yana q. Fitoterapiya).
Ad.: Xolmatov H.X., Habibov Z. H., Farmakognoziya [Darslik], T., 1967; Nabiyev M, Şifobaxş giyoxlar, T., 1980; Hojimatov Q., Olloyorov M. , Özbekistonning şifobaxş usimliklari va ularni muhofaza qiliş, T., 1988; Xoliqov K., Özbekiston janubidagi dorivor ösimliklar, T., 1992; Hoji matov Q.H., Yöldoşev K.Y., Şogulomov U.Ş., Hojimatov O.Q., Şifobaxş giyoxlar dardlarga malham (Fitoterapiya), T., 1995; M urdoxayev Yu.M. Kultura lekarstvennix rasteniy v Uzbekistane, T., 1988.
Qahhor Hojimatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОРИВОР ЎСИМЛИКЛАР - одам ва ҳайвонларни даволаш, касалликларнинг олдини олиш учун, шунингдек, озиқ-овқат, атир-упа ва косметика саноатида ишлатиладиган ўсимликлар — гиёҳлар. Ер юзида Д.ў.нинг 10—12 минг тури борлиги аниқланган. 1000 дан ортиқ ўсимлик турининг кимёвий, фармакологик ва дориворлик хоссалари текширилган. Ўзбекистонда Д.ў.нинг 700 дан ортиқ тури мавжуд. Шулардан табиий шароитда ўсадитан ва маданийлаштирилган 120 га яқин ўсимлик турларидан илмий ва халқ табобатида фойдаланилади. Ҳоз. даврда тиббиётда қўлланиладиган доридармонларнинг қарийиб 40—47% ўсимлик хом ашёларидан олинади. Ўсимликлар мураккаб тузилишига эга бўлган жонли табиий кимёвий лаб. бўлиб, оддий ноорганик моддалардан мураккаб органик моддалар ёки бирикмаларни яратиш қобили-ятига эга. Д.ў.нинг қуритилган ўти, куртаги, илдизи, илдизпояси, туганаги, пиёзи, пўстлоғи, барги, гули, ғунчаси, меваси (уруги), данаги, шарбати, қиёми, тошчойи, эфир мойи ва б.дан доридармон тарзида фойдаланилади.
Д.ў.ни 2 хил таснифлаш қабул қилинган: 1) таъсир қилувчи моддаларнинг таркибига қараб — алкалоидли, гликозидли, эфир мойли, витаминли ва б., 2) фармакологик кўрсаткичларига қараб — тинчлантирувчи, оғриққолдирувчи, ухлатувчи, юрак-томир тизимига таъсир қилувчи, марка-зий нерв системасини қўзғатувчи, қон босимини пасайтирувчи ва бошқалар. Д.ў.нинг таъсир этувчи моддалари алкалоидлар, турли гликозидлар (антрагликозидлар, юракка таъсир этувчи гликозидлар, сапонинлар ва б.), флавоноидлар, кумаринлар, ошловчи ва шиллиқ моддалар, эфир мойлари, витаминлар, бўёқ моддалар, ферментлар, фитонцидлар, крахмал, оқсиллар, полисахаридлар, азотли моддалар, мой ҳамда мой кислоталари ва б. бирикмалар бўлиши мумкин.
Д.ў.нинг организмга таъсири унинг таркибидаги кимёвий бирикмаларнинг миқдорига боғлиқ. Бу бирикмалар ўсимликнинг қисмларида турли миқдорда тўпланади. Д.нинг таъсирчанлик қуввати ҳамда сифати юқори бўлиш даври уларнинг гуллаш ҳамда уруғлаш даврининг бошланиши вақтига тўғри келади. Доривор моддалар баъзи ўсимликларнинг куртаги, барги ёки поясида, баъзи ўсимликларнинг гули ёки мевасида, баъзиларида илдизи ёки пўстлоғида тўпланади. Шунинг учун ўсимликларнинг асосан биологик актив моддалари кўп бўлган қисми йи-ғиб олинади. Ўсимликларнинг илдизи, илдизпояси, пиёзи ва туганаги, одатда, ўсимлик уйқуга кирган даврда — кеч кузда ёки ўсимлик уйғонмасдан олдин — эрта баҳорда тайёрланади. Ўсимликнинг мева ва уруғлари пишиб етилганда йиғилади, чунки улар бу пайтда дори моддаларига бой бўлади. Янги йкғиб олинган доривор ўсимлик маҳсулоти таркибида (ер устки аъзоларида 85% гача, илдизида 45% гача) нам бўлади. Бу нам йўқотилмаса (қуритиш йўли б-н), ўсимлик чириб, дори моддалари парчаланиб, яроқсиз бўлиб қолади.
Одамлар қадим замонлардан табиат неъматларидан фойдалана бошлаганидан буен доривор ўтлардан касалликларни даволашда фойдаланиб келганлар. Бундан 3—4 минг йил илгари Ҳиндистон, Хитой, Қад. Миср мамлакатларида шифобахш ўсимликлар ҳақида маълумотлар берувчи асарлар ёзилган. Шарқда, хусусан Ўрта Осиё халқ табобатида Д.ў.дан фойдаланиб даволаш ўзининг қад. анъаналарига эга. Шифобахш ўсимликлардан тиббий мақсадларда фойдаланиш борасида Абу Али Ибн Синонинг «Ал-қонун» асарида 476 га яқин ўсимликнинг шифобахш хусусиятлари ва уларни ишлатиш усуллари тўғрисида маълумотлар келтирилади. Ҳоз. вақтда Д.ў.нинг тури кўпайиб, халқ табобати шифобахш ўсимликлар б-н бойиган. Д.ў.дан кўпроқ, анор, аччиқмия, бодом, дўғбуй, доривор гулхайри, ёнғоқ, жағ-жағ, зубтурум, исириқ, итбурун, омонқора, писта дарахти, сачратқи, чойўт, шилдирбош, ширинмия, шувоқ, янтоқ, ялпиз, кийикўт, тоғрайҳон, қизилча, қоқиўт ва б. тарқалган. Аччиқмиядан пахикарпин, оққурайдан песни даволашда қўлланиладиган псорален, исириқдан гармин, итсигекдан анабазин, омонқорадан галантамин, шилдирбошдан сферофизин ва б. алкалоидлар олинади. Анор пустидан гижжа ҳайдовчи пельтерин танат ва экстракт тайёрланади. Доривор гулхайри препаратлари балғам кўчирувчи ва юмшатувчи, жағ-жағ ва лагохилусдан тайёрланган дорилари қон кетишини тўхтатувчи, писта бужғуни ва чойўтдан тайёрланган дорилар меъда-ичак касалликларини даволашда ишлатилади. С.Қ. Исломбеков номидаги Тошкент фармацевтика здида Ўзбекистонда ўсадиган ва экиладиган Д.ў.дан турли-туман дорилар тайёрланади. Д.ў.ни топиш ва улардан алколоидлар олишда Ўзбекистан ФА Ўсимлик моддалари кимёси институтининг хизмати катта. Ин-тда 4000 дан ортиқ ўсимликнинг турли органлари алколоид олиш мақсадида ўрганилиб, улардан 1000 га яқин табиий бирикмалар ажратиб олинган. Шу асосда цитизин, галантамин каби 20 дан ортиқ қимматли препарат яратилган ва тиббиётга жорий қилинган. Ўзбекистон ФА Ботаника ин-ти ва Ботаника боғининг эфир мойли, доривор ва бўёқли ўсимликлар лаб. илмий ходимлари мутахассислар б-н ҳамкорликда Ўрта Осиё ҳудудида кўп тарқалган юқумли касалликлардан энг хавфлиси сариқ (гепатит)ни даволашда экологик жиҳатидан тоза, самарадорлиги юқори бўлган Д. ў. лар хом ашёларидан тайёрланган «Сафро ҳайдовчи Ҳожиматов йиғмаси»ни яратдилар ва бу йиғма илмий тиббиётда қўллашга ва ишлаб чиқаришга рухсат этилди (1997). Шунингдек, СамДУ Ботаника кафедрасида, Тошкент давлат фармацевтика ин-тида Д.ў.ни экиб етиштириш технологияси ўрганилмоқда. Тошкент, Наманган, Жиззах, Самарқанд, Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида ва Хоразм Маъмун академиясида Д.ў. етиштирадиган махсус хўжаликлар бор. Ёввойи Д.ў. хом ашёлари асосан «Ўзфармсаноат» республика давлат-акциядорлик концерни, матлубот ширкатлари ва Ўзбекистан Қишлоқ ва сув хўжалик вазирлигининг «Шифобахш» ишлаб чиқариш бирлашмаси хўжаликлари томонидан тайёрланади (яна қ. Фитотерапия).
Ад.: Холматов Ҳ.Х., Ҳабибов З. Ҳ., Фармакогнозия [Дарслик], Т., 1967; Набиев М, Шифобахш гиёхлар, Т., 1980; Ҳожиматов Қ., Оллоёров М. , Ўзбекистоннинг шифобахш усимликлари ва уларни муҳофаза қилиш, Т., 1988; Холиқов К., Ўзбекистон жанубидаги доривор ўсимликлар, Т., 1992; Ҳожи матов Қ.Ҳ., Йўлдошев К.Й., Шогуломов У.Ш., Ҳожиматов О.Қ., Шифобахш гиёхлар дардларга малҳам (Фитотерапия), Т., 1995; М урдохаев Ю.М. Культура лекарственных растений в Узбекистане, Т., 1988.
Қаҳҳор Ҳожиматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.