Döstlik kanali
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438-b. — ziyouz.com
Döstlik kanali - Özbekistan va Qozoğiston hududidagi kanal. Mirzaçölning şim.-şarqida. Sirdaryodagi Farhod GESining taşlama kanalidan suv oladi. Uz. 116 km. Suv ötkaziş imkoniyati 230 m3/s. Kanal boşdan oxirigaça tuproq özandan oqadi. Kanalda 6 töğon, suv sarfi 0,2 dan 50 m3/s gaça bölgan 45 şoxobça kanallar va 3 ta ehtiyot taşlamalar: şarqiy taşlama (40 m3/s), şim. taşlama (18 m3/s) va oxirgi taşlama (17 m3/s) qurilgan. Kanal Çordara suv ombori ga taşlama b-n tugaydi. Dastlab kanalni 1891 y.da knyaz N. K. Romanov kazdirgan. Kanal qurilişi 6 yil davom etgan va Nikolay I ariği deb atalgan, uz. 84 km bölgan. Kanal suvni Xöjand şaxridan quyida Qöştegirmon va Bekobod qişloqlari oraliğida Sirdaryodan olgan. Kanaldan birinçi marta 1895 y.da Mir-zaçölga suv oqizilgan, 1897 y. töla işga tuşirilgan va 7600 ga yerni suv b-n ta'minlangan. 1917 y.gaça knyaz Romanov nomi b-n yuritilgan va uni xalq Knyazariq (Kenazariq) deb atagan. 1918—38 y.larda Şim. Mirzaçöl kanali deb yuritilgan. 1923 y.dan kanal rekonstruksiya qilina boşladi. 1938 y. kanalda Sultonhovuz tindirgiçi (hajmi 16 mln. m3) qurildi. Qozoğiston hududida 1939 y. 1- Töqayli tarmoği va 400 km dan ortiq katta-kiçik ariqlar çiqarildi. 1940—41 y.larda Mirzaçölda yangi yerlar özlaştirilişi munosabati b-n kanalning boş inşooti rekonstruksiya qilinib, suv ötkaziş qobiliyati 230 m3/sek ga yetkazildi va kanal 14,5 km uzaytirildi, 2- va Z-Töqayli tarmoqlari, 64 mayda şoxobça va 2 ta yirik tarmoq — Öng tarmoq va Çap tarmoq (Malik tarmoği) çiqarildi. 1945 y.da kanal Farhod GESning taşlama kanaliga ulandi. Keyingi yillarda kanal uzaytirildi va suv ötkaziş imkoniyati oşirildi. 1972 y.dan kanalda xöjaliklararo kanallarga suv taqsimlab beriş tele va avtomatik sistemalari işlaydi. 1996 y. iyulidan hoz. nom b-n ataladi (1938—97 y.larda S. M. Kirov nomida bölgan). 2001 y.da kanaldan 230 ming ga dan köproq maydon suğorildi (Özbekistonda 100 ming ga; Qozoğis-tonda 130 ming ga dan ortiq).
Şarif Hamdamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЎСТЛИК КАНАЛИ - Ўзбекистан ва Қозоғистон ҳудудидаги канал. Мирзачўлнинг шим.-шарқида. Сирдарёдаги Фарҳод ГЭСининг ташлама каналидан сув олади. Уз. 116 км. Сув ўтказиш имконияти 230 м3/с. Канал бошдан охиригача тупроқ ўзандан оқади. Каналда 6 тўғон, сув сарфи 0,2 дан 50 м3/с гача бўлган 45 шохобча каналлар ва 3 та эҳтиёт ташламалар: шарқий ташлама (40 м3/с), шим. ташлама (18 м3/с) ва охирги ташлама (17 м3/с) қурилган. Канал Чордара сув омбори га ташлама б-н тугайди. Дастлаб канални 1891 й.да князь Н. К. Романов каздирган. Канал қурилиши 6 йил давом этган ва Николай I ариғи деб аталган, уз. 84 км бўлган. Канал сувни Хўжанд шахридан қуйида Қўштегирмон ва Бекобод қишлоқлари оралиғида Сирдарёдан олган. Каналдан биринчи марта 1895 й.да Мир-зачўлга сув оқизилган, 1897 й. тўла ишга туширилган ва 7600 га ерни сув б-н таъминланган. 1917 й.гача князь Романов номи б-н юритилган ва уни халқ Князариқ (Кеназариқ) деб атаган. 1918—38 й.ларда Шим. Мирзачўл канали деб юритилган. 1923 й.дан канал реконструкция қилина бошлади. 1938 й. каналда Султонҳовуз тиндиргичи (ҳажми 16 млн. м3) қурилди. Қозоғистон ҳудудида 1939 й. 1- Тўқайли тармоғи ва 400 км дан ортиқ катта-кичик ариқлар чиқарилди. 1940—41 й.ларда Мирзачўлда янги ерлар ўзлаштирилиши муносабати б-н каналнинг бош иншооти реконструкция қилиниб, сув ўтказиш қобилияти 230 м3/сек га етказилди ва канал 14,5 км узайтирилди, 2- ва З-Тўқайли тармоқлари, 64 майда шохобча ва 2 та йирик тармоқ — Ўнг тармоқ ва Чап тармоқ (Малик тармоғи) чиқарилди. 1945 й.да канал Фарҳод ГЭСнинг ташлама каналига уланди. Кейинги йилларда канал узайтирилди ва сув ўтказиш имконияти оширилди. 1972 й.дан каналда хўжаликлараро каналларга сув тақсимлаб бериш теле ва автоматик системалари ишлайди. 1996 й. июлидан ҳоз. ном б-н аталади (1938—97 й.ларда С. М. Киров номида бўлган). 2001 й.да каналдан 230 минг га дан кўпроқ майдон суғорилди (Ўзбекистонда 100 минг га; Қозоғис-тонда 130 минг га дан ортиқ).
Шариф Ҳамдамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.