Doston
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 372–374-b. — ziyouz.com
Doston DOSTON, poema — liro-epik janr; şu janrdagi badiiy asar. Özbek xalq, oğzaki ijodi va özbek mumtoz adabiyotida keng tarqalgan. D.da muayyan voqea liro-epik tasvir vositalari yordamida hikoya qilinadi. Unda hayot, voqelik keng kölamda qamrab olinadi, bir yoki ikkita boş qahramon iştirok etadi, personajlar esa köp böladi. Syujeti sertarmoq, rang-barang. Xalq oğzaki ijodidagi D.lar nazm va nasrav., yozma adabiyotdagi D.lar nazmda böladi, bunda nasr voqealarni boğlovçi vazifasini ötaydi. Yozma adabiyotdagi D.larda lirizm kuçliroq, ayniqsa, hoz. zamon D.larida lirik asos yanada salmoqliroqdir. Jahon mumtoz adabiyotidagi D.lar keng qamrovligi va hajmining kattaligi, kötarib çiqqan ijtimoiy, siyosiy, axloqiy muammolari, syujetining sertarmokligi va dramatizmining ötkirligi, personajlarining köpligi b-n ajraladi. Bunday asarlar markazida jamiyat va xalq takdiri turadi, jamiyat, xalq va qahramon yaxlit, bir butunlikda tasvirlanadi, ular örtasida ziddiyat bölmaydi, balki şu xalq, şu qahramon b-n taşki duşmanlar örtasidagi kuraş, yaxşilik b-n yomonlik örtasidagi ziddiyat tasvirlanadi. Ularda vatanparvarlik, qahramonlik, insonparvarlik, mehr-muhabbat, döstlik va sadoqat, mehnatsevarlik ğoyalari ilgari suriladi. Ilk dostonlar Yunonistonda paydo böldi. Ularda afsonaviy qahramonlarning jasorati, xudolarning karomati haqida kuylangan. Gomerning «Iliada» va «Odisseya», Dantening «Ilohiy komediya», Firdavsiyning «Şohnoma» asarlari D. janrining kad. namunalaridir. D.lar, öz mohiyatiga köra, qahramonlik («Alpomiş», «Farhod va Şirin»), sarguzaşt-detektiv («Sabbai sayyor»), işqiy-romantik («Tohir va Zuhra», «Layli va Majnun»), jangnoma («Yusuf va Ahmad», «Saddi Iskandariy»), tarixiy-memuar («Şayboniynoma», «Jizzax qözğoloni»), falsafiy («Hayrat ul-abror»), fantastik-allegorik («Lison uttayr»), didaktik («Qutadğu bilig») turga bölinadi. Qahramonlik D.larida xalq, jamiyat takdiri tasvirlansa, işqiy-romantik D.larda oşiq-ma'şuklarning sarguzaşti boş örinda turadi. Tarixiy-memuar yoxud tarixiy-biografik D.larda biror tarixiy şaxslar ramziylaştirilib, börttirib tasvirlanadi. Umuman, D.larda ideallaştiriş, mubolağali tasvir ustun böladi, ularda turli afsonalar, asotirlar, hikoyatlar, dev, parilar, xizr, ajdar, ajabtovur otlar («Alpomiş»dagi Boyçibor), sehr-jodu köp iştirok etadi. Xalq D.lari baxşi, dostonçi va xalq şoirlari tomonidan dutor, dömbira va xalq çolğu asboblari jörligida ijro etiladi. Folklordagi D.lar b-n yozma adabiyotdagi D.lar şaklşamoyili jihatidan bir xil körinişda bölsada, yozma adabiyotdagi D.lar yozuvçining dunyoni öziga xos tarzda idrok etişi, baholaşi va öz fikr-ğoyalari, orzuarmonlarini ifodalaş tarzi, usulida farqlanadi. Garçand, Navoiyning aksar D.lari, jumladan, «Layli va Majnun», «Saddi Iskandariy» asarlari asosida folklor mavzui turgan bölsada, şoir ularni öz estetik qaraşlari va badiiy niyatidan kelib çiqib tubdan qayta yaratgan.
Özbek D.çiligi asrlar davomida ösib, kamol topib, şakli rang-baranglaşib bordi. Örxun-Yenisey yozuvida, Avestoyaa, «Devonu luğotit turk» dagi qadimgi D. parçalarida, turkiy xalqlar mulki bölmiş «Kitobi dodam Qörqut»da va ayniqsa «Alpomiş», «Göröğli» turkum D.larida özbek D.çiligining taraqqiyot yullari, davrlarini kuriş mumkin. Navoiy «Xamsa»si özbek D.çiligi tarixida yuksak çöqqi böldi. «Xamsa»da, Gegel iborasi b-n aytganda, «dunyoning qahramonlik holati»ni tasvirlaş kuçli, uning falsafiy-axloqiy mazmuni çuqur, unda şaxs barkamolligi, fozil in-son va adolatli jamiyat tarğib etiladi, yaxşilik va yomonlik ildizlari qidiriladi. 20-a.ga kelganda, özbek D.lari hajman toraydi, lirizm kuçaydi. Dunyoni, voqelikni va inson ru-hiy olamini, ruhiy keçinmalarini idrok etiş va haqqoniy tasvirlaş boş fazilat bölib qoldi (Mirtemirning «Surat» dostoni). Hoz. D.larga afsona, asotirlar ham faol kirib keldi. E. Vohidovnit «Ruxlar isyoni», A. Oripovning «Jannatga yöl» D.larida ana şu yangiliklar yaqqol kurinadi. Hoz. zamon özbek D.larida drama janri belgilari (konflikt, dialog), ayniqsa epik tasvir unsurlari faollaşdi. (E. Vohidov, «Istanbul fojiasi», O. Matjon, «Paxlavon Mahmud» va b.).
Bundan taşqari, şoirning his-tuyğulari, taassurotlari, öymuşohadalari, keçinmalaridan iborat bölgan lirik D.lar ham yaratilmoqda. 20-a. özbek adabiyotida D.lar kamayişini roman janri rivoji b-n izohlaş mumkin. Voqelikni afsona, asotirlar va ertaklar asosida bayon etib, bolalarga möljallangan yirik şe'riy asarlar yozişda ham D. janridan foydalaniladi.
Salohiddin Mamajonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДОСТОН, поэма — лиро-эпик жанр; шу жанрдаги бадиий асар. Ўзбек халқ, оғзаки ижоди ва ўзбек мумтоз адабиётида кенг тарқалган. Д.да муайян воқеа лиро-эпик тасвир воситалари ёрдамида ҳикоя қилинади. Унда ҳаёт, воқелик кенг кўламда қамраб олинади, бир ёки иккита бош қаҳрамон иштирок этади, персонажлар эса кўп бўлади. Сюжети сертармоқ, ранг-баранг. Халқ оғзаки ижодидаги Д.лар назм ва насрав., ёзма адабиётдаги Д.лар назмда бўлади, бунда наср воқеаларни боғловчи вазифасини ўтайди. Ёзма адабиётдаги Д.ларда лиризм кучлироқ, айниқса, ҳоз. замон Д.ларида лирик асос янада салмоқлироқдир. Жаҳон мумтоз адабиётидаги Д.лар кенг қамровлиги ва ҳажмининг катталиги, кўтариб чиққан ижтимоий, сиёсий, ахлоқий муаммолари, сюжетининг сертармоклиги ва драматизмининг ўткирлиги, персонажларининг кўплиги б-н ажралади. Бундай асарлар марказида жамият ва халқ такдири туради, жамият, халқ ва қаҳрамон яхлит, бир бутунликда тасвирланади, улар ўртасида зиддият бўлмайди, балки шу халқ, шу қаҳрамон б-н ташки душманлар ўртасидаги кураш, яхшилик б-н ёмонлик ўртасидаги зиддият тасвирланади. Уларда ватанпарварлик, қаҳрамонлик, инсонпарварлик, меҳр-муҳаббат, дўстлик ва садоқат, меҳнатсеварлик ғоялари илгари сурилади. Илк достонлар Юнонистонда пайдо бўлди. Уларда афсонавий қаҳрамонларнинг жасорати, худоларнинг каромати ҳақида куйланган. Гомернинг «Илиада» ва «Одиссея», Дантенинг «Илоҳий комедия», Фирдавсийнинг «Шоҳнома» асарлари Д. жанрининг кад. намуналаридир. Д.лар, ўз моҳиятига кўра, қаҳрамонлик («Алпомиш», «Фарҳод ва Ширин»), саргузашт-детектив («Саббаи сайёр»), ишқий-романтик («Тоҳир ва Зуҳра», «Лайли ва Мажнун»), жангнома («Юсуф ва Аҳмад», «Садди Искандарий»), тарихий-мемуар («Шайбонийнома», «Жиззах қўзғолони»), фалсафий («Ҳайрат ул-аброр»), фантастик-аллегорик («Лисон уттайр»), дидактик («Қутадғу билиг») турга бўлинади. Қаҳрамонлик Д.ларида халқ, жамият такдири тасвирланса, ишқий-романтик Д.ларда ошиқ-маъшукларнинг саргузашти бош ўринда туради. Тарихий-мемуар ёхуд тарихий-биографик Д.ларда бирор тарихий шахслар рамзийлаштирилиб, бўрттириб тасвирланади. Умуман, Д.ларда идеаллаштириш, муболағали тасвир устун бўлади, уларда турли афсоналар, асотирлар, ҳикоятлар, дев, парилар, хизр, аждар, ажабтовур отлар («Алпомиш»даги Бойчибор), сеҳр-жоду кўп иштирок этади. Халқ Д.лари бахши, достончи ва халқ шоирлари томонидан дутор, дўмбира ва халқ чолғу асбоблари жўрлигида ижро этилади. Фольклордаги Д.лар б-н ёзма адабиётдаги Д.лар шаклшамойили жиҳатидан бир хил кўринишда бўлсада, ёзма адабиётдаги Д.лар ёзувчининг дунёни ўзига хос тарзда идрок этиши, баҳолаши ва ўз фикр-ғоялари, орзуармонларини ифодалаш тарзи, усулида фарқланади. Гарчанд, Навоийнинг аксар Д.лари, жумладан, «Лайли ва Мажнун», «Садди Искандарий» асарлари асосида фольклор мавзуи турган бўлсада, шоир уларни ўз эстетик қарашлари ва бадиий ниятидан келиб чиқиб тубдан қайта яратган.
Ўзбек Д.чилиги асрлар давомида ўсиб, камол топиб, шакли ранг-баранглашиб борди. Ўрхун-Енисей ёзувида, Авестояа, «Девону луғотит турк» даги қадимги Д. парчаларида, туркий халқлар мулки бўлмиш «Китоби додам Қўрқут»да ва айниқса «Алпомиш», «Гўрўғли» туркум Д.ларида ўзбек Д.чилигининг тараққиёт йуллари, даврларини куриш мумкин. Навоий «Хамса»си ўзбек Д.чилиги тарихида юксак чўққи бўлди. «Хамса»да, Гегель ибораси б-н айтганда, «дунёнинг қаҳрамонлик ҳолати»ни тасвирлаш кучли, унинг фалсафий-ахлоқий мазмуни чуқур, унда шахс баркамоллиги, фозил ин-сон ва адолатли жамият тарғиб этилади, яхшилик ва ёмонлик илдизлари қидирилади. 20-а.га келганда, ўзбек Д.лари ҳажман торайди, лиризм кучайди. Дунёни, воқеликни ва инсон ру-ҳий оламини, руҳий кечинмаларини идрок этиш ва ҳаққоний тасвирлаш бош фазилат бўлиб қолди (Миртемирнинг «Сурат» достони). Ҳоз. Д.ларга афсона, асотирлар ҳам фаол кириб келди. Э. Воҳидовнит «Рухлар исёни», А. Ориповнинг «Жаннатга йўл» Д.ларида ана шу янгиликлар яққол куринади. Ҳоз. замон ўзбек Д.ларида драма жанри белгилари (конфликт, диалог), айниқса эпик тасвир унсурлари фаоллашди. (Э. Воҳидов, «Истанбул фожиаси», О. Матжон, «Пахлавон Маҳмуд» ва б.).
Бундан ташқари, шоирнинг ҳис-туйғулари, таассуротлари, ўймушоҳадалари, кечинмаларидан иборат бўлган лирик Д.лар ҳам яратилмоқда. 20-а. ўзбек адабиётида Д.лар камайишини роман жанри ривожи б-н изоҳлаш мумкин. Воқеликни афсона, асотирлар ва эртаклар асосида баён этиб, болаларга мўлжалланган йирик шеърий асарлар ёзишда ҳам Д. жанридан фойдаланилади.
Салоҳиддин Мамажонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.