Dostonçilik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 374–375-b. — ziyouz.com

Dostonçilik — xalq oğzaki poetik ijodidagi qad. epik an'ana. Dastlab qöşiq şaklidagi, musiqa asbobisiz kuylanadigan asarlar yaratilgan. Keyinçalik (10— 11-a.lar) dömbira jurligida aytiladiganlari yuzaga kelgan. D.ning bunday namunalari Kaspiy va Orol dengizlari böylaridagi qad. köçmançi turkiy qabilalar orasida vujudga kelgan. Epik dostonlarni yaratuvçi va kuylovçi badihagöylar köpayib borgan sari ustoz-şogirdlik an'analari vujudga kela boşladi. Natijada 15—16-a.larga kelib köpgina dostonçilik maktabi paydo böldi. 17—18-a.lar D. taraqqiyotida jiddiy kötariliş bosqiçi, 19—20-a. lar esa uning eng rivojlangan davri hisoblanadi. Bu davrda baxşilar repertuarida 150 dan ortiq xalq dostonlari bölib, ularni Tilla kampir, Sulton kampir, Jolmon baxşi, Böron şoir, Jumanbulbul, Jossoq, Xonimjon xalfa, Buvi şoira, Suyav baxşi, Amin baxşi, Yöldoşbulbul, Sultonmurod, Qurbonbek, Yöldoş şoir, Suyar şoir, Şerna yuzboşi kabi maşhur baxşilar kuylab kelganlar. Ergaş Jumanbulbul öğli, Fozil Yöldoş öğli, Pölkan, Islom şoir, Saidmurod Panoh öğli, Berdi baxşi, Abdulla Nurali öğli, Umir şoir, Bola baxşi, Ahmad baxşi kabi yetakçi san'atkorlar uzlariga zamondoş boşqa baxşilar b-n birgalikda bu epik an'anani davom ettirdilar. D.da qatiy tartibga rioya qilingan: doston eşitiş uçun maxsus keçalar uyuştirilgan, töy-haşamlar ham baxşilarsiz ötmagan. Tinglovçilar baxşini törga ötqazib, atrofida qör tökib ötirganlar. Baxşi dömbirasini sozlab, tinglovçilarga «Nima aytay» termasi b-n murojaat qilgan, «Kunlarim», «Dömbiram» termalarini aytib, tinglovçilar e'tiborini öziga jalb etgan. Baxşi ijro davomida dostondagi har bir tasvirga mos söz topib, öşa sözlarga monand xatti-harakatlar qilgan. Tinglovçilarni qiziqtiriş b-n, özi ham tobora avjga çiqqan. Iqtidorli dostonçilar ikki-uç keça mobaynida, hatto oylab doston kuylay olganlar. Mas, Şernazar Berdinazar öğli yetti keça davomida doston ayta olgan. Ba'zi dostonlarning hajmi ham ikki-uç keça muttasil ijro etişni taqozo etgan. Dostonçi, odatda, voqea eng qiziq joyga yetganda kuylaşni töxtatib, tanaffus qilgan, bu esa tinglovçilarning qiziqişini yana ham oşirgan. D. keçalariga ikki-uç baxşi taşrif buyurgan. Bunday hollarda dostonçilar özaro tortişuvga kirişganlar: bir-birlarining iqtidorlarini, sözdagi çeçanligini, soz çalişdagi mahoratlarini sinaganlar. Tinglovçilar ularga baho berganlar. Xalq olqişini ololmagan dostonçi davradan çiqib ketgan.

D. an'anasi hoz. kunda ham davom etmoqda, ammo kuylaş tartibi va şaroitlarida birmunça özgarişlar bor. Endiliqda baxşilar teatrlarda, konsert zallarida, katta sayil va haşarlarda, radio va televideniye orqali uyuştirilgan olimpiada va tanlovlarda öz mahoratlarini keng tomoşabinlar oldida namoyiş etmoqdalar.

Ad.: Mirzayev T., Xalq baxşilarining epik repertuari, T., 1979; Razzoqov H., Mirzayev T. va b., Özbek xalq oğzaki poetik ijodi, T., 1980.

Tura Mirzayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОСТОНЧИЛИК — халқ оғзаки поэтик ижодидаги қад. эпик анъана. Дастлаб қўшиқ шаклидаги, мусиқа асбобисиз куйланадиган асарлар яратилган. Кейинчалик (10— 11-а.лар) дўмбира журлигида айтиладиганлари юзага келган. Д.нинг бундай намуналари Каспий ва Орол денгизлари бўйларидаги қад. кўчманчи туркий қабилалар орасида вужудга келган. Эпик достонларни яратувчи ва куйловчи бадиҳагўйлар кўпайиб борган сари устоз-шогирдлик анъаналари вужудга кела бошлади. Натижада 15—16-а.ларга келиб кўпгина достончилик мактаби пайдо бўлди. 17—18-а.лар Д. тараққиётида жиддий кўтарилиш босқичи, 19—20-а. лар эса унинг энг ривожланган даври ҳисобланади. Бу даврда бахшилар репертуарида 150 дан ортиқ халқ достонлари бўлиб, уларни Тилла кампир, Султон кампир, Жолмон бахши, Бўрон шоир, Жуманбулбул, Жоссоқ, Хонимжон халфа, Буви шоира, Суяв бахши, Амин бахши, Йўлдошбулбул, Султонмурод, Қурбонбек, Йўлдош шоир, Суяр шоир, Шерна юзбоши каби машҳур бахшилар куйлаб келганлар. Эргаш Жуманбулбул ўғли, Фозил Йўлдош ўғли, Пўлкан, Ислом шоир, Саидмурод Паноҳ ўғли, Берди бахши, Абдулла Нурали ўғли, Умир шоир, Бола бахши, Аҳмад бахши каби етакчи санъаткорлар узларига замондош бошқа бахшилар б-н биргаликда бу эпик анъанани давом эттирдилар. Д.да қатьий тартибга риоя қилинган: достон эшитиш учун махсус кечалар уюштирилган, тўй-ҳашамлар ҳам бахшиларсиз ўтмаган. Тингловчилар бахшини тўрга ўтқазиб, атрофида қўр тўкиб ўтирганлар. Бахши дўмбирасини созлаб, тингловчиларга «Нима айтай» термаси б-н мурожаат қилган, «Кунларим», «Дўмбирам» термаларини айтиб, тингловчилар эътиборини ўзига жалб этган. Бахши ижро давомида достондаги ҳар бир тасвирга мос сўз топиб, ўша сўзларга монанд хатти-ҳаракатлар қилган. Тингловчиларни қизиқтириш б-н, ўзи ҳам тобора авжга чиққан. Иқтидорли достончилар икки-уч кеча мобайнида, ҳатто ойлаб достон куйлай олганлар. Мас, Шерназар Бердиназар ўғли етти кеча давомида достон айта олган. Баъзи достонларнинг ҳажми ҳам икки-уч кеча муттасил ижро этишни тақозо этган. Достончи, одатда, воқеа энг қизиқ жойга етганда куйлашни тўхтатиб, танаффус қилган, бу эса тингловчиларнинг қизиқишини яна ҳам оширган. Д. кечаларига икки-уч бахши ташриф буюрган. Бундай ҳолларда достончилар ўзаро тортишувга киришганлар: бир-бирларининг иқтидорларини, сўздаги чечанлигини, соз чалишдаги маҳоратларини синаганлар. Тингловчилар уларга баҳо берганлар. Халқ олқишини ололмаган достончи даврадан чиқиб кетган.

Д. анъанаси ҳоз. кунда ҳам давом этмоқда, аммо куйлаш тартиби ва шароитларида бирмунча ўзгаришлар бор. Эндилиқда бахшилар театрларда, концерт залларида, катта сайил ва ҳашарларда, радио ва телевидение орқали уюштирилган олимпиада ва танловларда ўз маҳоратларини кенг томошабинлар олдида намойиш этмоқдалар.

Ад.: Мирзаев Т., Халқ бахшиларининг эпик репертуари, Т., 1979; Раззоқов Ҳ., Мирзаев Т. ва б., Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди, Т., 1980.

Тура Мирзаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.