Dozimetriya

Dozimetriya (yun. dosis — uluş, bölak va metreo —ölçayman) — amaliy yadro fizikasi sohasi; ionlovçi nurlarning jonli va jonsiz tabiat obyektlariga ta'sirini ifodalaydigan fizik miqdorlarni örganiş, xususan nurlaniş dozasini (meyorini) aniqlaş, şu mikdorlarni ölçaş usullari va asboblarini yaratiş b-n şuğullanadi. Tabiiy va sun'iy radioaktiv yemirilişda, zaryadlangan zarralar tezlatkiçlari (betatron, siklotron va b.) da, atom reaktorlarida, rentgen apparatlarida radioaktiv nurlar soçiladi. Radiy kaşf etilganidan söng radioaktiv moddalar r- va u- nurlarining tirik obyektlarga xuddi rentgen nurlari singari ta'sir kilişi aniqlandi. Radioaktiv moddalar b-n işlaş vaqtida şu nurlarning organizmga kiriş xavfi tuğiladi. Nurlaniş dozasini ölçaşdan asosiy maksad ana şu apparat va moddalar b-n işlovçi xodimlar xavfsizligini ta'minlaşdir. Radioaktiv nurlarning har xil jismlarga ta'siri (fizik, kimyoviy va biologik ta'siri) şu jismlarga yutilgan nurlar miqsori va tabiati b-n belgilanadi. Yutilgan doza rad b-n ölçanadi. Radioaktiv nurlar (a, R, u, p) jismlarga tuşganda har xil fizik hodisalar röy beradi. Mac, gamma-nurlar yoki rentgen nurlari yutilişi natijasida fotoelektronlar, kompton elektronlari va elektron-pozitron jufti hosil böladi. Rentgen, gamma (u), betta (R)-nurlaniş va neytronlar dozasini ölçaşda ionlaş kamerasi, «Kaktus» rentgenometri, universal dozimetrlar işlatiladi. Intensivligi kam nurlaniş dozasini ölçaşda Geyger — Myuller hisoblagiçi, lab.da ssintillyatsiya hisoblagiçi işlatiladi. D.ning fotografik usuli qam bor. U nurlar ta'sirida fotoplyonkaning qorayişiga asoslangan. Oksidlaniş yoki qaytariliş reaksiyalariga asoslangan kimyoviy dozimetrlar, ferrosulfat va seziy sulfati dozimetrlari ham işlatiladi. Nurlanişning obyektlarga issiklik ta'siri kalorimetrik usul b-n ölçanadi.