Dualizm

Dualizm (lot. dualis — ikki yoqlama) — bir-biri b-n birlaştirib bölmaydigan holatlar, tamoyillar, fikrlaş tarzi, dunyoqaraş, intiliş va gnoseologik tamoyillar yonma-yon mavjudligini targib qiluvçi ta'limot. D. plyuralizm körinişlaridan biri. D. terminini nemis faylasufi X. Volf (1679— 1754) kiritgan. D. quyidagi juft tuşunçalarni ifodalaydi: ğoyalar dunyosi va voqeiy dunyo (Platon), xudo va iblis (yaxşilik va yomonlik tamoyili), xudo va dunyo, ruh va materiya, tabiat va ruh, jon va tan, obyekt va subyekt, bilim va e'tiqod, u dunyo va bu dunyo, tabiat saltanati va ilohiy marhamat saltanati va b. D. falsafiy, diniy, antropologik, etik şakllarda namoyon bölişi mumkin. Qad. davrda diniy-etik D. Avestoda uçraydi. Unda dunyo taraqqiyoti jarayoni bir tomondan yaxşilik, haqiqat, yoruğlik, ikkinçi tomondan, yomonlik, jaholat, qoronğulik örtasida abadiy kuraş sifatida tasavvur qilinadi. D. falsafada dunyoning negizida bir-biriga boğliq bölmagan ikki mustaqil narsa — ruh va materiya mavjud deb bilişida körinadi. Bu ayniqsa R. Dekart va I. Kant qaraşlarida közga yaqqol taşlanib turadi. Gegel D.ni idealistik monizm asosida, ya'ni mutlaq ğoya va borliq örtasidagi qarama-qarşilikni dialektik sintez asosida bartaraf qilişga urinadi. Monizmning boşqa şakllari ham şu yöldan boradi. D. keyingi vaqgda psixologiyadagi psixofizik parallelizm na-zariyasiga asos böldi.