Dudlaş

Dudlaş DUDLAŞ, fumigatsiya, gazlaş — 1) göşt va baliq mahsulotlarini tutun dudi b-n qayta işlaş. Mahsulotlarning saqlaşga çidamini oşiriş va unga öziga xos ta'm, rang va xuşböylik beriş maqsadlarida qöllaniladi. D.dan oldin mahsulot yengilroq namakobga botirib olinadi. D.da qisman suvsizlaniş (quriş), şuningdek, dudning oksidlanişga qarşilik xususiyati va bakteritsidlik ta'siri vujudga keladi. Mahsulotning ta'mi va hidi dud tarkibidagi fenol birikmalari va organik kislotalarning mahsulotga singişiga boğliq. Dud hosil qiliş uçun ötin va aksariyat qattiq yoğoçlarning payrahasi va qipiği maxsus jihozlangan kameralarda yoqiladi vadudlaş peçlariga ötkaziladi. Sovuq D. (18—22° — tuzlangan göşt mahsulotlari, 20—40° — baliq mahsulotlari) va issiq D. (30—50° — göşt mahsulotlari, 80—170° — baliq mahsulotlari) usullari bor. Dudlovçi moddalar tarkibida aromatik uglevodorodlar (mas, 3,4-benzipiren) bor. Şu sababli D.da kanserogen moddalari bölmagan dudlovçi suyuqliklar b-n tutunsiz D. usullarini joriy etiş böyiça işlar olib borilmoqda. D.da işlatiladigan suyuqliklar dud konsentratini distillaş, bir qator kimyoviy mahsulotlarni aralaştiriş va b. usullarda olinadi. Bunday suyuklik D. jarayonida mahsulot tarkibiga kiritiladi (kolbasa mahsulotlari) yoki muayyan muddat mahsulot eritmada ivitib qöyiladi (baliq);

2) pestitsidlar guruhiga kiradigan kimyoviy moddalar (fumigantlar) yordamida q. x. ösimliklari zararkunandalari va kasallik qözğatuvçilariga qarşi kuraş usuli. Qattiq, suyuq, gazsimon holatdagi kimyoviy moddalar hosil qiladigan zaharli gaz, tutun, aerozollardan foydalanişga asoslangan. D.ni maxsus jihozlangan, pestitsidlar buği yoki gazining ta'sir körsatuvçi mikdorini saklay oladigan joylarda fumigantlarni yoqiş va buğlatiş yöli b-n ötkaziladi.

3) mevaçilikda — quritiladigan mevalardan meva qoqilari va mayiz solişda mahsulotga gazsimon sulfit angidrid (oltingugurt gazi) b-n işlov beriş. Mahsulot rangini va sifatini yaxşilaş, uzoq muddat buzilmay saqlanişini ta'minlaş maqsadida qöllaniladi. Maxsulotni sifatli D. va oltingugurt tutuni bir tekis ta'sir etişi uçun meva va uzum taxta idişlarda yupqa qatlam qilib yoyilgan holda kameralarda yoki fanerdan yasalgan maxsus qutilarda dudlatiladi. Idişlarning sathi taxm. 60— 90 sm bölsa, qutining uz. 120, eni 80, bal. 110 sm böladi. Oltingugurt çuqur-roq joyda yoki maxsus tayyorlangan yerda yondiriladi. Meva va uzumlarni D.da donador oltingugurt işlatiladi. Örta hisobda qutining 1 m3 ga 250 g oltingugurt sarflanadi. Dudlaş 30— 120 min. davom etadi. Oltingugurt miqsori va D. muddatiga alohida e'tibor beriş kerak. Quritilgan mahsulotda sulfat angidrid qoldiği 0,01% dan oşmasligi lozim. D.da köp kamerali D. bölimining uz. 3,5, eni 3,5, bal. 3,5 m. Hajmi 27—30 m3 ga teng böladi. Bunday kame-ralar xom ğiştdan quriladi. Har bir xonaçaning rezina qistirmali eşik-çasi böladi. Eşikça töğrisidagi de-vorda oltingugurt yondiriladigan peçka örnatiladi. Tagidan ötin b-n isitiladigan çöyan plitada oltingugurt yondiriladi. Oltingugurt gazi maxsus teşikçadan kameraga ötadi. Boğdorçilik xöjaliklarida ğiştdan quriladigan, uz. va eni 3,5 m, bal. 2,5 m, hajmi 27—80 m3 bölgan maxsus D. kamera (xo-na)lari quriladi. Kameraning har bir xonasiga bir yöla 200 ta taxta patnis (har bir patnisda 6—6,5 kg uzum) joylanadi. Bir iş kunida kameradan 3—4 marta foydalaniladi. Bir mavsumda kameraning har bir xonasida 100 t uzumni D. mumkin.

Rixsivoy Jörayev, Rustam Rizayev.