Duğlot Muhammad Haydar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 931–932-b. — ziyouz.com
Muhammad Haydar Duğlot MUHAMMAD HAYDAR Duğlot, Mirzo Haydar (1499, Toşkent — 1551, Qaşqar) — tarixçi, davlat ar-bobi. Muhammad Husayn köragonning öğli, onasi Xub Nigorxonim Yunusxonning kiçik qizi, Boburning onasi — Kutluğ Nigorxonimning singlisi edi. 1508—09 y.larda Şayboniyxon buyruği b-n otasi qatl qilingaç, yoş M.H.ning hayoti xavf ostida qoladi. Muhammad Husaynning işonçli kişilaridan biri Mavlono Muhammad köp qiyinçiliklar b-n M.H.ni Buxorodan Badaxşonga olib qoçadi. 1509 y. Kobulga — Bobur saroyiga olib keladi. Bobur unga yuksak ehtirom körsatadi. Mirzo Haydarning yozişiça, Bobur unga ota örnida otalik qiladi. 3 yildan söng Mirzo Haydar Andijonga — Sulton Sa'idxon huzuriga ketadi va xonning oxirgi kunigaça u b-n birga böladi. 1514 y. Qaşqarda Sulton Sa'idxon hokimiyati örnatilgaç, Mirzo Xaydar u b-n birga Qaşqarga keladi. Xon barça qöşin salohiyati va saltanat işlarini unga işonib topşirib, çeklanmagan huquqqa noyil qiladi, şuningdek, Sulton Sa'idxonning öğli — valiaxd Abduraşidning tarbiyasini xam unga topşiradi. Sulton Sa'idxon davrida Mirzo Haydar Badaxşon, Kofiriston, Tibet, Lodak va b. köpgina harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qiladi. 1533 y.da Sulton Sa'idxon vafot etgaç, taxtga uning öğli Abduraşid ötiradi. Ammo, Duğlotlar xonadonida vujudga kelgan qarama-qarşiliklar M.H.ni mamlakatni taşlab ketişga majbur kidali. M.H. avval Badaxşonda sargardonlikda yurib, söngra Lohurga — Boburning öğli Komron Mirzo huzuriga boradi. 946/1539—40- y.larda M.H. Agrada Humoyunga qöşiladi.948/ 1541 y.da Qaşqar zabt etilgaç, M.H. boburiylar nomidan Qaşqarda hukmronlik qiladi. Haqiqatda esa öz-öziga mustaqil hukmron edi. Toğ qabilalari b-n bölgan töqnaşuvda M.H. halok bölgan.
M. H. maşhur «Tarixi Raşidiy» nomli asar va «Jahonnoma» nomli geografiyaga oid turkiy şe'riy risola mu-allifi. «Tarixi Raşidiy» Şarqiy Turkiston, Qozoğiston va Örta Osiyoning 15— 16-a. 1-yarmidagi tarixiga oid qimmatli manbadir. M.H. bu asarini Kaşmirda, bir neça yil mobaynida yozgan. Asar 2 qism — «daftarlar» (kitoblar)dan iborat. 1qismda Möğuliston va Qaşqarda hukmronlik qilgan çiğatoiylar tarixi — Tuğluq Temur davridan Abduraşidxon (Raşidxon) davrigaça izçil bayon etilgan bölib, u 1546 y., ya'ni 2qismdan keyin yozilgan. 2qism 1541—42 y.larda tugatilgan, u hajm jihatdan 1qismdan tört marta katta bölib, muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar «Boburnoma» kabi memuar adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi.
As: Mirzo Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.
Turğun Fayziyev
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД ҲАЙДАР Дуғлот, Мирзо Ҳайдар (1499, Тошкент — 1551, Қашқар) — тарихчи, давлат ар-боби. Муҳаммад Ҳусайн кўрагоннинг ўғли, онаси Хуб Нигорхоним Юнусхоннинг кичик қизи, Бобурнинг онаси — Кутлуғ Нигорхонимнинг синглиси эди. 1508—09 й.ларда Шайбонийхон буйруғи б-н отаси қатл қилингач, ёш М.Ҳ.нинг ҳаёти хавф остида қолади. Муҳаммад Ҳусайннинг ишончли кишиларидан бири Мавлоно Муҳаммад кўп қийинчиликлар б-н М.Ҳ.ни Бухородан Бадахшонга олиб қочади. 1509 й. Кобулга — Бобур саройига олиб келади. Бобур унга юксак эҳтиром кўрсатади. Мирзо Ҳайдарнинг ёзишича, Бобур унга ота ўрнида оталик қилади. 3 йилдан сўнг Мирзо Ҳайдар Андижонга — Султон Саъидхон ҳузурига кетади ва хоннинг охирги кунигача у б-н бирга бўлади. 1514 й. Қашқарда Султон Саъидхон ҳокимияти ўрнатилгач, Мирзо Хайдар у б-н бирга Қашқарга келади. Хон барча қўшин салоҳияти ва салтанат ишларини унга ишониб топшириб, чекланмаган ҳуқуққа нойил қилади, шунингдек, Султон Саъидхоннинг ўғли — валиахд Абдурашиднинг тарбиясини хам унга топширади. Султон Саъидхон даврида Мирзо Ҳайдар Бадахшон, Кофиристон, Тибет, Лодак ва б. кўпгина ҳарбий экспедицияларга раҳбарлик қилади. 1533 й.да Султон Саъидхон вафот этгач, тахтга унинг ўғли Абдурашид ўтиради. Аммо, Дуғлотлар хонадонида вужудга келган қарама-қаршиликлар М.Ҳ.ни мамлакатни ташлаб кетишга мажбур кидали. М.Ҳ. аввал Бадахшонда саргардонликда юриб, сўнгра Лоҳурга — Бобурнинг ўғли Комрон Мирзо ҳузурига боради. 946/1539—40- й.ларда М.Ҳ. Аграда Ҳумоюнга қўшилади.948/ 1541 й.да Қашқар забт этилгач, М.Ҳ. бобурийлар номидан Қашқарда ҳукмронлик қилади. Ҳақиқатда эса ўз-ўзига мустақил ҳукмрон эди. Тоғ қабилалари б-н бўлган тўқнашувда М.Ҳ. ҳалок бўлган.
М. Ҳ. машҳур «Тарихи Рашидий» номли асар ва «Жаҳоннома» номли географияга оид туркий шеърий рисола му-аллифи. «Тарихи Рашидий» Шарқий Туркистон, Қозоғистон ва Ўрта Осиёнинг 15— 16-а. 1-ярмидаги тарихига оид қимматли манбадир. М.Ҳ. бу асарини Кашмирда, бир неча йил мобайнида ёзган. Асар 2 қисм — «дафтарлар» (китоблар)дан иборат. 1қисмда Мўғулистон ва Қашқарда ҳукмронлик қилган чиғатоийлар тарихи — Туғлуқ Темур давридан Абдурашидхон (Рашидхон) давригача изчил баён этилган бўлиб, у 1546 й., яъни 2қисмдан кейин ёзилган. 2қисм 1541—42 й.ларда тугатилган, у ҳажм жиҳатдан 1қисмдан тўрт марта катта бўлиб, муаллифнинг хотираларидан иборат. Бу асар «Бобурнома» каби мемуар адабиётнинг ёрқин намунаси ҳисобланади.
Ас: Мирзо Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди (Введение, пер. с перс. А.Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М.Епифановой), Т., 1996.
Турғун Файзиев
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.