Dukkakdoşlar

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 398–399-b. — ziyouz.com

Dukkakdoşlar DUKKAKDOŞLAR, dukkaklilar (Fabaceae, Leguminoasae) — ikki pallali ösimliklar oilasi (köp yillik va bir yillik ötlar, çala butalar, butalar, lianalar va daraxtlar), 500 dan ortiqturkum, 12000 turni öz içiga oladi. Yer yuzining hamma ölkalarida keng tarqalgan. Ayrim sistematikalarda D. 3 kenja oilaga — mimozadoşlar (Mimosaceae), sezalpindoşlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoşlar (Papilionaceae yoki Fabaceae) ajratilgan. Köp turlari dehqonçiliqda yetiştiriladi. Barglari murakkab, pat şaklli (juft yoki toq), 3 bölakli yoki panjasimon. Barglari asosida turli şakl va kattalikda yon bargçalari bor. Mevasi bir uyali, bitta mevabargdan taşkil topgan dukkak. Yakka yoki töpgulga yiğilgan. Gulqörğoni 4—5 bölakli, kosaça va gultojga bölinadi. Gultoji egri-bugri, 5 toj-bargdan iborat: 1 yirik (yelkan), 2 örtaça (eşkak) va 2 kiçikroq kemaça hosil qiladi. Çangçisi 10 ta, ba'zan 9—5 ta, odatda, 9 tasi iplar b-n birikkan bölib, bittasi erkin böladi. Uruğçisi bitta, usti tugunçali.

D.ning barça turlari ösimlikni azot b-n ta'minlovçi azot töplovçi mik-roorganizmlar b-n simbioz holatda yaşaydi. Şuninguçun ham dukkakli don ekinlari boşqa ekinlar uçun eng yaxşi ötmişdoş hisoblanadi. D. qimmatbahr oziq-ovqat, texnika, ozuqabop hamda manzarali ösimliklardir. Dukkakli don ekinlari xalq xöjaligi uçun katta ahamiyatga ega, doni oqsil (mas, nöxat, soya, yasmiq va h.k.), kraxmal va moyga boy (soya, yeryonğoq va b.). Suğorma dehqonçilikda D.da eng qimmatlilari köp yillik va bir yillik ekinlar hisoblanadi. Mac, beda ğöza-beda almaşib ekişning asosiy ekini. Ayrim turlarining pösti hamda yoğoçlik qismida qimmatli texnik moddalar — gummi, balzam, smolalar bor. D.dan drok (sariq gulli dukkakli çöl ösimligi), indigo va b.dan böyoqlar olinadi. Ayrim D. — akatsiya, kök nöxat, peçakgul, böridukkak manzarali, ba'zilari esa — şirinmiya yoki qizilmiya, termopsis, sano, kassiya va b. dorivor ösimliklardir. D.ning köpçilik turlari zaharli, özida har xil alkaloidlar hamda glikozidlar töplaydi.

Ad.: Sahobiddinov S. S, Ösimliklar sistematikasi. T., 1969;Hamidov A., Nabiyev M., Odilov T., Özbekiston ösimliklari aniqyaagiçi, T., 1987.

Qöziboy Duşamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДУККАКДОШЛАР, дуккаклилар (Fabaceae, Leguminoasae) — икки паллали ўсимликлар оиласи (кўп йиллик ва бир йиллик ўтлар, чала буталар, буталар, лианалар ва дарахтлар), 500 дан ортиқтуркум, 12000 турни ўз ичига олади. Ер юзининг ҳамма ўлкаларида кенг тарқалган. Айрим систематикаларда Д. 3 кенжа оилага — мимозадошлар (Mimosaceae), цезалпиндошлар (Caesalpiniaceae) ва капалакгулдошлар (Papilionaceae ёки Fabaceae) ажратилган. Кўп турлари деҳқончилиқда етиштирилади. Барглари мураккаб, пат шаклли (жуфт ёки тоқ), 3 бўлакли ёки панжасимон. Барглари асосида турли шакл ва катталикда ён баргчалари бор. Меваси бир уяли, битта мевабаргдан ташкил топган дуккак. Якка ёки тўпгулга йиғилган. Гулқўрғони 4—5 бўлакли, косача ва гултожга бўлинади. Гултожи эгри-бугри, 5 тож-баргдан иборат: 1 йирик (елкан), 2 ўртача (эшкак) ва 2 кичикроқ кемача ҳосил қилади. Чангчиси 10 та, баъзан 9—5 та, одатда, 9 таси иплар б-н бириккан бўлиб, биттаси эркин бўлади. Уруғчиси битта, усти тугунчали.

Д.нинг барча турлари ўсимликни азот б-н таъминловчи азот тўпловчи мик-роорганизмлар б-н симбиоз ҳолатда яшайди. Шунингучун ҳам дуккакли дон экинлари бошқа экинлар учун энг яхши ўтмишдош ҳисобланади. Д. қимматбаҳр озиқ-овқат, техника, озуқабоп ҳамда манзарали ўсимликлардир. Дуккакли дон экинлари халқ хўжалиги учун катта аҳамиятга эга, дони оқсил (мас, нўхат, соя, ясмиқ ва ҳ.к.), крахмал ва мойга бой (соя, ерёнғоқ ва б.). Суғорма деҳқончиликда Д.да энг қимматлилари кўп йиллик ва бир йиллик экинлар ҳисобланади. Mac, беда ғўза-беда алмашиб экишнинг асосий экини. Айрим турларининг пўсти ҳамда ёғочлик қисмида қимматли техник моддалар — гумми, бальзам, смолалар бор. Д.дан дрок (сариқ гулли дуккакли чўл ўсимлиги), индиго ва б.дан бўёқлар олинади. Айрим Д. — акация, кўк нўхат, печакгул, бўридуккак манзарали, баъзилари эса — ширинмия ёки қизилмия, термопсис, сано, кассия ва б. доривор ўсимликлардир. Д.нинг кўпчилик турлари заҳарли, ўзида ҳар хил алкалоидлар ҳамда гликозидлар тўплайди.

Ад.: Саҳобиддинов С. С, Ўсимликлар систематикаси. Т., 1969;Ҳамидов А., Набиев М., Одилов Т., Ўзбекистон ўсимликлари аниқяагичи, Т., 1987.

Қўзибой Душамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.