Dukkakli don ekinlari

Dukkakli don ekinlari - don (urut) oliş uçun ekiladigan ösimliklar; dukkakdoşlarning (Fabaceae) ka-palakgullilar kenja oilasiga (Papilionaceae) mansub; şuningdek, ulardan tuproq unumdorligini oşiriş uçun almaşlab ekişsa foydalaniladi. Dunyo böyiça D.d.e.ning 17 turkumiga mansub 60 dan ortiq turi ma'lum. Osiyoda, jumladan Özbekistonda öris-nöxat, soya, loviya, yasmiq, burçoq, vika, nöxat, lyupin va b. tarqalgan. Poyasi tik (nöxat), çirmaşib (loviya), örmalab (vika) yoki yer bağirlab (moş, yasmiq) ösadi. Barglari murakkab patsimon yoki panjasimon. Ildizi har xil şaklda, gul tuzilişi kapalakgullilarniki singari. Mevasi — dukkak (2— 9 uruğli). Uruği mayda (mas, yasmiq) va juda yirik, dumaloq, buyraksimon, yapasqi va b. şaklda, batamom yoki nuqtali rangli pöstloq b-n öralgan. Uruğining öziga xos belgisi — uruğ ker-timining borligidir. Örta Osiyo şa-roitida ösuv davri 60—90 kundan (örisnöxat, yasmiq) 90—160 kungaça (nöxat, soya, loviya) davom etadi. Ğunçalaş va gullaş davrida yer ustki qismlari kuçliroq ösadi. Köpçilik D.d.e. mevalari birin-ketin, pastdan yuqoriga qarab joylaşadi, şuning uçun uruğlar baravar pişib yetiladi. Soya, loviya issiqqa ança talabçan, maysalari 10—13°, lyupin, nöxat uruğlari 5—6°, yasmiq, burçoq 3—4° t-rada unib çiqadi. Örisnöxat, burçoq maysalari — 8°, soya — 4° gaça çidamli, loviya esa — G da nobud böladi. D.d.e. don töli-şişi va uning pişib yetilişi fazasida issiklikni köp talab qiladi. Soya, lyupin namga ança talabçan. Nöxat va burçoq qurgoqçilikka çidamli. D.d.e. yengil qumloq va qumoq tuproqlarda juda yaxşi ösadi. Nöxat, vika hamda dukkaklilar neytral reaksiyali tup-roqlarda, loviya va soya nim nordon, lyupin nordon tuproklarda yaxşi usadi. D.d.e. fosforli-kaliyli öğitlarga talabçan. D.d.e. oziq-ovqat hamda ozuqa ahamiyatiga ega, oqsilga boy don oliş uçun ekiladi. Doni, ayniqsa, töla pişib yetilmagan doni oqsil (12— 60%), uglevod (11—60%), yoğ (0,5—52%; quruq modda hisobida), vitamin, karotinga boy. Pişib yetilgan doni be-vosita taomlarga işlatiladi. Ulardan yorma, un tayyorlanadi. Dumbul mevalari sabzavot sifatida foydalaniladi. D.d.e. doni, kunjarasi, poyasi va po-xoli çorva mollari hamda parrandalar uçun qimmatbaho, proteinga boy ozuqadir. D.d.e. tuproqni azotga boyitadi va ekinlar uçun muhim ötmişdoş ösimlik hisoblanadi. Suğorma dehqonçilik mintaqalarida D.d.e. anğiz yoki oraliq ekin sifatida (yakka özini yoki boşoqdoşlar b-n qöşib kuz-qiş va qiş-bahor davrida) ekiladi. Kök massasi qoramol uçun ozuqa yoki kökat öğit sifatida işlatiladi.

Köziboy Duşamov, Halima Otaboyeva.