Dunay

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 403–404-b. — ziyouz.com

Dunay (yun. Istros — Istr; nem. Donau; vengerça Duna; bolgar va serbça Dunav; çexça Dunai; ruminça Dynarea) — Yevropadagi daryo, uz. jihatidan Volgadan keyin 2-örinda. Uz. 2850 km, havzasining mayd. 817 ming km2. Boşlaniş joyi quyiliş joyidan 678 m baland. Şvarsvald toğlarining (Germaniya) şarqiy yon bağridan boşlanib Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi. Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina hududlaridan oqib ötadi. D. oqiş tavsifiga köra yuqori, örta va quyi D.ga bölinadi. Yuqori D. (Vena ş.gaça) — toğ daryosi, çuqur va tor vodiydan oqadi. Özanining kengligi 350 m gaça. Örta D. (Venadan Temir Darvoza tangisigaça) Örta Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysi keng (5—20 km). Toğ va tepalarni kesib ötgan joylarda tangilar (Vengriya Darvozasi, Vişegrad yölagi, Temir Darvoza va b.) hosil qilgan. Bu joylarda özani 150 m gaça torayib, çuq. 20—70 m ga yetadi. D.ning Serbiya-Ruminiya çegarasi böylab ötgan Jerdap deb ataluvçi 120 km uzunlikdagi vodiysi juda tor (0,6— 1,5 km). Daryoning serostona va tezokar joylaridagi özani kemalar harakatini ança qi-yinlaştiradi. Quyi D. (Temir Darvo-zadan quyilişigaça) Quyi Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysining kengligi 7—20 km. Quyiliş joyidan 80 km yuqorida deltasi (mayd. 3500 km2) boşlanadi. Delta qismida 3 ta asosiy tarmoqqa bölingan.

D.ning rejimi murakkab: bahorda tölib oqadi, yoz va kuzda toşib, qişda suvi kamayadi. Örtaça suv sarfi yuqori oqimida 420 m3/sek, örta oqimida 1900 m3/sek, quyiliş joyida 6430 m3/sek. Bir yilda keltirgan suvining örtaça hajmi 203 km3. D. Qora dengizga yiliga 120 mln. t. oqiziq va mineral moddalar keltiradi. Kiş so-vuq kelganda 1,5 oygaça muzlaydi. D.ning 300 irmoği bor, şundan 34 tasida kema qatnaydi. Eng yirik irmoqlari: öngdan — Inn, Drava, Sava, Morava; çapdan — Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut. D.ning iqtisodiy ahamiyati katta. Daryodan transport qatnovi, gidroenergiya oliş, suğoriş, şahar va sanoat markazlarini suv b-n ta'minlaşda foydalaniladi, baliq ovlanadi. 2 ta yirik GES (Ruminiya va Serbiya çegarasida), GESlar kaskadi (Avstriya va Germaniyada) bor. Deltasida qamişzor köp. Regensburg ş.dan (Germaniya) boşlab D.da yil davomida kema qatnaydi. Dare böyida 100 dan ortik. port, şahar va pristan joylaşgan. Eng yiriklari: Regensburg, Vena, Bratislava, Budapeşt, Belgrad, Ruse, Galats, Izmail va b.

D. — xalqaro daryo. Dunayda kema katnaş rejimi haqidagi 1948 y.da qabul qilingan konvensiyaga köra kemalar daryoda erkin suziş xuquqiga ega; Dunayböyi davlatlaridan boşqa davlatlarning harbiy kemalari qatnaşi man etilgan; konvensiyaning bajarilişini nazorat qiluvçi Dunay komissiyasi (barça Dunayböyi davlatlari a'zo) tuzilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДУНАЙ (юн. Istros — Истр; нем. Donau; венгерча Duna; болгар ва сербча Дунав; чехча Dunai; руминча Dynarea) — Европадаги дарё, уз. жиҳатидан Волгадан кейин 2-ўринда. Уз. 2850 км, ҳавзасининг майд. 817 минг км2. Бошланиш жойи қуйилиш жойидан 678 м баланд. Шварцвальд тоғларининг (Германия) шарқий ён бағридан бошланиб Қора денгизга катта дельта ҳосил қилиб қуйилади. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Руминия, Украина ҳудудларидан оқиб ўтади. Д. оқиш тавсифига кўра юқори, ўрта ва қуйи Д.га бўлинади. Юқори Д. (Вена ш.гача) — тоғ дарёси, чуқур ва тор водийдан оқади. Ўзанининг кенглиги 350 м гача. Ўрта Д. (Венадан Темир Дарвоза тангисигача) Ўрта Дунай текислигидан оқади. Водийси кенг (5—20 км). Тоғ ва тепаларни кесиб ўтган жойларда тангилар (Венгрия Дарвозаси, Вишеград йўлаги, Темир Дарвоза ва б.) ҳосил қилган. Бу жойларда ўзани 150 м гача торайиб, чуқ. 20—70 м га етади. Д.нинг Сербия-Руминия чегараси бўйлаб ўтган Жердап деб аталувчи 120 км узунликдаги водийси жуда тор (0,6— 1,5 км). Дарёнинг серостона ва тезокар жойларидаги ўзани кемалар ҳаракатини анча қи-йинлаштиради. Қуйи Д. (Темир Дарво-задан қуйилишигача) Қуйи Дунай текислигидан оқади. Водийсининг кенглиги 7—20 км. Қуйилиш жойидан 80 км юқорида дельтаси (майд. 3500 км2) бошланади. Дельта қисмида 3 та асосий тармоққа бўлинган.

Д.нинг режими мураккаб: баҳорда тўлиб оқади, ёз ва кузда тошиб, қишда суви камаяди. Ўртача сув сарфи юқори оқимида 420 м3/сек, ўрта оқимида 1900 м3/сек, қуйилиш жойида 6430 м3/сек. Бир йилда келтирган сувининг ўртача ҳажми 203 км3. Д. Қора денгизга йилига 120 млн. т. оқизиқ ва минерал моддалар келтиради. Киш со-вуқ келганда 1,5 ойгача музлайди. Д.нинг 300 ирмоғи бор, шундан 34 тасида кема қатнайди. Энг йирик ирмоқлари: ўнгдан — Инн, Драва, Сава, Морава; чапдан — Морава, Тиса, Олт, Серет ва Прут. Д.нинг иқтисодий аҳамияти катта. Дарёдан транспорт қатнови, гидроэнергия олиш, суғориш, шаҳар ва саноат марказларини сув б-н таъминлашда фойдаланилади, балиқ овланади. 2 та йирик ГЭС (Руминия ва Сербия чегарасида), ГЭСлар каскади (Австрия ва Германияда) бор. Дельтасида қамишзор кўп. Регенсбург ш.дан (Германия) бошлаб Д.да йил давомида кема қатнайди. Даре бўйида 100 дан ортик. порт, шаҳар ва пристань жойлашган. Энг йириклари: Регенсбург, Вена, Братислава, Будапешт, Белград, Русе, Галац, Измаил ва б.

Д. — халқаро дарё. Дунайда кема катнаш режими ҳақидаги 1948 й.да қабул қилинган конвенцияга кўра кемалар дарёда эркин сузиш хуқуқига эга; Дунайбўйи давлатларидан бошқа давлатларнинг ҳарбий кемалари қатнаши ман этилган; конвенциянинг бажарилишини назорат қилувчи Дунай комиссияси (барча Дунайбўйи давлатлари аъзо) тузилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.