Dunyoqaraş

Dunyoqaraş — dunyoga va insonning undagi örniga, kişilarning öz atrofidagi voqelikka va öz-öziga munosabatiga bölgan umumiy qaraşlar tizimi, şuningdek, bu qaraşlarga asoslangan odamlarning e'tiqodlari, ideallari, biliş va faoliyat tamoyillari. D. kişining yoşi, hayotiy tajribasi, bilimi, mafkurasi b-n boğliq. D.da jamiyatda şakllangan falsafiy, ilmiy, diniy, siyosiy, axloqiy, huquqiy, estetik bilimlar, qaraşlar öz aksini topadi. Şaxsning D.i ijtimoiy munosabatlar b-n çambarças boğlangan. D. insonning özini va dunyoni zaruriy ravişda anglaşi hamda baholaşi asosida şakllanadi. Bu jihatdan D. voqelikning inson ongidagi subyektiv in'ikosidir. Ayrim individning ongi b-n boglangan individual D., muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, sinf, millat va jamiyat miqyosidagi ijtimoiy ong b-n boğlangan ijtimoiy D. mavjud. Bular bir-birini töldiradi, bir-biriga ta'sir qiladi, bir-birini rivojlantiradi. Dastlab individ dunyoni hissiy sezadi (dunyoni his qiliş). Bunda individ voqelikni bevosita hissiy in'ikos etiş natijasida anglaydi. Keyin voqelik xaqida töplagan bilimlari asosida individning D.i paydo böladi. Bu dunyoni anglaş deyiladi. Şaxsning dunyoni anglaşi orqali uning özini anglaşi ham şakllanib boradi. Şu tariqa dunyo haqidagi barça bilimlar yuksak darajada umumlaştiriladi va yaxlit D. şakllanadi. D. insoniyatning tarixiy taraqqiyoti mobaynida rivojlanib borgan. Uning quyidagi şakllarini kursatiş mumkin: 1. Mifologik yoki afsonalarga tayanuvçi D. U voqelik haqidagi mifologik bilimlar töplangan va tizimga solingan bir davrda vujudga kelgan, borliqning inson ongidagi xayoliy in'ikosi sifatida qad. davr kişilari uçun xos bölgan. Ular voqelikni turli rivoyatlar va afso-nalar asosida tasvirlab, uni qahramonlar, yovuz va xayrli kuçlarni aks ettiruvçi obrazlar tarzida bilişgan. Tabiatdagi jonsiz jismlarni jonlantirib, olov, suv, havo, tabiat hodisalarini ham muayyan jonli obrazlarning namoyon bölişi deb hisoblaşgan. 2. Diniy D. U olamdagi voqea va hodisalarning sabablarini ilohiy, ğayritabiiy kuç b-n boglab tuşuntiradi. Diniy e'tiqod, tuyğu, diniy aqidalarga işoniş, ilohiy kuçlarga siğiniş diniy D.ning muhim jihatlari hisoblanadi. 3. Turmuş b-n boğlangan (kundalik) D. Unda aqlga siğadigan tasavvurlar, olam va odam töğrisidagi oddiy an'anaviy qaraşlar aks etadi. 4. Falsafiy D. Unda butun borliq, tabiat, jamiyat, inson ruxiyati va tafakkurining eng umumiy jihatlari idrok etiladi, şu asosda olamning umumlaşgan nazariy modeli yaratiladi. Falsafiy D. dunyoqaraşning boşqa şakllariga tayanadi, ulardagi umumiy qonuniyatlarni, jihatlarni anglaşga harakat qiladi. Falsafiy D.ning şakllanişi va rivojlanişi falsafaning paydo bölişi b-n uzviy boğliq. Inson voqelikka muayyan maqsad, manfaat va qiziqişlardan kelib çiqib yondaşadi. D.ning mafkura b-n boğlanganligining sababi ham şundadir. D.ning kölami, mazmuni, markazi yoki tayanç nuqtasi kabi jihatlari bor. D. kölami individning butun hayoti mobaynida rivojlanib, kengayib boruvçi jihatini ifodalaydi. D. mazmu-n i individ ongida voqelikning xilma-xil jihatlari qay darajada qamrab olinganligini aks ettiradi. D. markazi yoki tayanç nuqtasi deganda, individning qanday şaxsiy hamda ijtimoiy manfaatlar majmuasi doirasidan turib olam haqida fikr yuritişi tuşuniladi. Inson öz hayotida özidan ilgari ötgan kişilarning turmuş tajribasiga, töplagan bilimlariga tayanadi. D. kişilarning axloq meyorlari, hayotdagi intilişlari, qiziqişlari, mehnat va turmuşlariga ta'sir körsa-tib, katta amaliy ma'no kasb etadi.

Baxtiyor Törayev.