Dur
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 410-b. — ziyouz.com
Dur DUR, inju (xitoy tilidan) — 1) mollyuskalarning mantiya terisida şarsimon yoki notöğri şaklda paydo böladigan mahsulot. D.ning tarkibi çiğanoqlar tarkibidan farq qilmaydi va asosan kalsitdan iborat. Juda oz mikdorda suv, organik va b. moddalar böladi. Eng yirik va yuqori sifatli D.lar iliq suvli okeanlarda hamda çuçuk suv hdvzalarida yaşaydigan Pteria va Margaritana deb ataladigan ikki tavaqali mollyuskalarda topilgan.
D.ga har xil ranglari b-n jilolanib turadigan konsentrik tuzilişdagi marvarid qatlamlari xos böladi. Tabiatda puşti rang yoki sarğiş oq, ba'zan qora rangdagi, kaptar tuxumidek keladigan D. eng qimmatbaho hisoblanadi. D. Bahrayn orollari, Qi-zil dengiz, Yaponiya, Şrilanka, Avstraliya qirğoqlari yaqinida va b. joylarda yaşovçi mollyuskalardan olinadi. Rossiyaning Murmansk viloyati, Uzok, Şarq, Xitoy, Şim. Amerika atroflaridagi dengizlarda ham D. bor. D.ning tabiiy zahiralari ozayib ketganligi sababli 20-a. boşlaridan sun'iy yöl b-n köpaytirilmoqda (maxsus havzalar va oqib yuruvçi katta idişlarda köpaytiriladi. Buning uçun yoş çiğanoqlarning mantiya terisi sirtiga mayda şarsimon qum zarralarini joylaştirib, taxm. 10 yil davomida boqib yiriklaştiriladi). Bu usul hozir Yaponiya va Xitoyda keng qöllaniladi; 2) zeb-ziynat buyumi. D.ning yirik va mayda (marvarid) donalari taqinçoqlar (tillaqoş, isirğa, uzuk, töğnoğiç va b.) ni bezaşda işlatiladi. Şuningdek, saralab olingan yirik D.lardan ipga tizib tayyorlangani (munçoq) böyinga taqiladi. D. qadimdan zargarlikda keng foydalanilgan, qimmatbaho metallar (oltin, kumuş va b.)dan tay-yorlangan buyumlarga qimmatbaho toşlar b-n birga qadalgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДУР, инжу (хитой тилидан) — 1) моллюскаларнинг мантия терисида шарсимон ёки нотўғри шаклда пайдо бўладиган маҳсулот. Д.нинг таркиби чиғаноқлар таркибидан фарқ қилмайди ва асосан кальцитдан иборат. Жуда оз микдорда сув, органик ва б. моддалар бўлади. Энг йирик ва юқори сифатли Д.лар илиқ сувли океанларда ҳамда чучук сув ҳдвзаларида яшайдиган Pteria ва Margaritana деб аталадиган икки тавақали моллюскаларда топилган.
Д.га ҳар хил ранглари б-н жилоланиб турадиган концентрик тузилишдаги марварид қатламлари хос бўлади. Табиатда пушти ранг ёки сарғиш оқ, баъзан қора рангдаги, каптар тухумидек келадиган Д. энг қимматбаҳо ҳисобланади. Д. Баҳрайн ороллари, Қи-зил денгиз, Япония, Шриланка, Австралия қирғоқлари яқинида ва б. жойларда яшовчи моллюскалардан олинади. Россиянинг Мурманск вилояти, Узок, Шарқ, Хитой, Шим. Америка атрофларидаги денгизларда ҳам Д. бор. Д.нинг табиий заҳиралари озайиб кетганлиги сабабли 20-а. бошларидан сунъий йўл б-н кўпайтирилмоқда (махсус ҳавзалар ва оқиб юрувчи катта идишларда кўпайтирилади. Бунинг учун ёш чиғаноқларнинг мантия териси сиртига майда шарсимон қум зарраларини жойлаштириб, тахм. 10 йил давомида боқиб йириклаштирилади). Бу усул ҳозир Япония ва Хитойда кенг қўлланилади; 2) зеб-зийнат буюми. Д.нинг йирик ва майда (марварид) доналари тақинчоқлар (тиллақош, исирға, узук, тўғноғич ва б.) ни безашда ишлатилади. Шунингдек, саралаб олинган йирик Д.лардан ипга тизиб тайёрлангани (мунчоқ) бўйинга тақилади. Д. қадимдан заргарликда кенг фойдаланилган, қимматбаҳо металлар (олтин, кумуш ва б.)дан тай-ёрланган буюмларга қимматбаҳо тошлар б-н бирга қадалган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.