Duragaylaş

Duragaylaş — irsiy belgi va xususiyatlari b-n farklanuvçi ösimliklar va hayvonlarni özaro çatiştiriş. Natijada ota-ona organizmlarining belgi va xususiyatlariga ega bölgan duragay organizm paydo böladi. D.da çatiştiriş uçun olingan ota va ona organizmlar R harfi b-n (R, — ona; P2 — ota), ona şakli 9 (közgu) otalik — cf (qalqon va nayza), çatiştiriş esa x belgilari b-n; duragay avlodlari (böğinlari) lot. F harfi ostiga qöyilgan tartib raqamlari b-n ifodalanadi (mas; F, — birinçi, F2 — ikkinçi va h.k. avlodlar). D. jinsiy hujayralar iştirokida hamda vegetativ tana organlari iştirokida ötkaziladi. Jinsiy hujayralar iştirokidagi D.da asosan irsiy belgilarni belgilovçi genlar, xromosomalar katnaşadi. Bunda onalik va otalik şakllari gen va xromosomalarining özaro favqulodda qöşilişi evaziga köplab rekombinantlar — yangi belgi va xususiyatlarga ega ösimliklar F2 va kelgusi avlodda ajralib çiqadi hamda bu seleksiya işini olib boriş uçun katta manba hisoblanadi.

Jinsiy hujayralar iştirokida D. tabiiy va sun'iy bölişi mumkin. Tabiiy D. tabiatda juda keng tarqalgan hodisa bölib, faqat tur-xillar, turlar örtasidagina röy berib qolmay, har xil turlar, hatto turkumlar örtasida ham yuz berişi mumkin. Paydo bölgan tabiiy duragaylar evolyutsiya yoki seleksiya jarayonida tanlaş uçun material bölib xizmat qiladi. Sun'iy D. tezpişar, serhosil, kasallik va haşarotlarga çidamli yangi navlarni, çorvaçilikda esa sermahsul, tabiiy iqlim zonalariga moslaşgan hayvon zotlarini yaratişda qöllaniladi. Duragay populyatsiyalari içidan tanlaş kerakli belgilar mujassamlangan yangi navlar va zotlar yaratiş imkoniyatini beradi. D. genetika va seleksiya fanlari asosida kelib çiqqan bölib, genetikada irsiy belgi va xususiyatlarning avloddan-avlodga ötiş qonunlarini, belgilarning özaro uzviy boğlanişi — korrelyatsiya körsatkiçlarini örganiş va b. maqsadlarda; kasalliklarga va haşarotlarga çidamli, serhosil, hosilning sifati yuqori bölgan q. x. ekinlarining yangi navlarini, çorvaçilikda sermahsul hayvon zotlarini yaratişda qöllaniladi.

D.ning bir qança uslublari va şakllari mavjud. D. tur içida D. (bir turga mansub, lekin genetik jihatdan farqlanuvçi individlarni çatiştiriş), turlararo D. (har xil turga mansub individlarni çatiştiriş) va turkumlararo D. (turli turkumga mansub individlarni çatiştiriş), navlararo D. (genetik farklanuvçi ikkita navga mansub individlarni çatiştiriş) va b.ga bölinadi. Turlararo va turkumlararo D. geografik uzok şakllarni duragaylaş yoki genetik uzok, D., tur içida va navlararo, nav içida çatiştiriş tur içida D. deyiladi. Geografik uzok, D.ning genetik hamda seleksiyada amaliy va nazariy ahami-yati katta, çunki unda tur içida duragaylaşda hosil qilib bölmaydigan» belgi va xususiyatlarga ega şakllar paydo böladi. Genetik uzok, D. imkoni-yatlari bir qator omillar: turlarning xromosomalari soni yoki ularning genetik konstitutsiyasi b-n farklanişi; turlarning geografik ajralib qolişi; köpayiş sikllarining mos kelmasligi; jinsiy köpayiş organlari tuzilişidagi farklar; çang nayçalari va uruğçi töqimalarining nomuta-nosibligi singari çetdan çanglanişga tösqinlik qiluvçi omillar; qöşiluvçi gametalarning genetik nomutanosibligi, yadro va sitoplazmaning fiziologik nomutanosibligi; zigotaning yaşaş şaroitiga moslaşa olmaganligi tufayli rivojlanişning boşlan-ğiç davrida nobud bölişi va b. b-n çeklangan. Mas. gözada xromosomalari har xil turlarning uzoq D.da çatişmasligini bartaraf etiş uçun payvand qiliş yöli b-n oldindan vegetativ yaqinlaştiriş usuli, ota-ona ösimlik turlarining çangi aralaşmasi b-n çanglaş, F, dan vositaçi sifatida foydalaniş, çanglaşni onalik gullari ustunça va tumşuqçalarining turli xil rivojlaniş bosqiçlarida ötkaziş, onalik şakllari gulining tumşuqçasini ösişni tezlaştiruvçi moddalar b-n işlaş, kolxitsin ta'sir ettirib diploid ota-ona turlarining xromosomalari sonini ikki baravar oşiriş kabi usullardan foydalaniladi.

D.ning bir qança usullari bor. Oddiy D.da — ota va ona sifatida olingan (ikki xil irsiy xususiyatga ega bölgan) bir turga mansub ikki ösimlik bir-biri b-n çatiştiriladi (Ax B). Oddiy çatiştiriş ikki nav, ikki tur, ikki avlod örtasida olib borilişi mumkin. Murakkab D.da xar xil şakllarni — bir turga mansub bir neça navni özaro çatiştirişdan olingan duragaylar yana bir-biri b-n çatiştiriladi [(AxB) x (BxG)]. Takroriy çatiştiriş da oddiy çatiştirişdan olingan duragay yana öşa ona (A) yoki ota (B) forma b-n çatiştiriladi [(Ax B) x A yoki (Ax B) xB]. Pogonali çatiştirişda oddiy duragay (AxB) har yili boşqa-boşqa formalar b-n çatiştiriladi [(AxB) x V]. Re si p rok çatiştirişda birinçi galda ona sifatida olingan ösimlik ikkinçi galda ota, ota esa ona sifatida olinadi (AxB va BxA). Bek kross D. — birinçi yoki uçinçi böğin duragaylarini ota-ona şakllarining biri b-n bir yoki köp marta kayta çatiştirişdir. Bulardan taşqari, yaqin qarindoşlik çatiştiriş (insuxt — ösimliklarda, inbriding — hayvonlarda) usuli ham mavjud. Bunda çetdan çanglanuvçi ösimlik 5—6 yil özidan çatiştirilsa, insuxt liniya hosil böladi. Bunday ikki xil liniyalar özaro çatiştirilsa, liniyalararo duragay, ikki xil liniyalararo duragay özaro çatiştirilsa, qöş liniyalararo duragay hosil böladi. Oddiy va murakkab D. çorvaçilikda yangi zot yetiştiriş va ayrim irsiy belgilarni yaxşilaş maqsadida, ösimlikşu-noslikda esa yangi nav yetiştiriş b-n birga ösimlikning geterozis formalarini yaratiş, ekinlar xreildorli-gini oşirişda qöllanadi.

Vegetativ D.ning (tana qismlari) kurtak payvand (kurtaklar köçatlar pöstloğiga ötqaziladi) va iskana payvand körinişlari bor (q. Payvand). Vegetativ D. asosan meva-boğdorçilikda qöllaniladi.

D. mikroorganizmlarda ham ötkaziladi. Bunga genetik injeneriya va biotexnologiya uslublarida bir hujayrali organizmdan DNK tarkibi ajratib olinadi va uning örniga inson yoki boşqa DNK moddasi kiritiladi va şu DNK topşirigiga binoan yangi duragay organizm işlay boşlaydi. Şu usulda östiriş gormoni, insulin kabi öta kerakli moddalar işlab çiqariladi.

Yöldoş Uzoqov.