Duşanba
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–424-b. — ziyouz.com
Duşanba (toj. Duşanbe; 1929- 61 y.larda Stalinobod) — şahar, Tojikiston Respublikasi poytaxti (1929 y.dan). Hisor vodiysida, Varzob daryosining dengiz sathidan 750—930 m balandlikdagi keng terrasalarida joylaşgan. D.ni Varzob daryosi şim,dan jan.ga, Kofarnihon daryosi şark,dan ğarbga kesib ötgan. Termiz—Duşanba va Duşanba—Kofarnihon t.y. va şosse yöllar tuguni. Xalqaro aeroport bor. Iqlimi kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi G, iyulniki 28°, yiliga 625—630 mm yoğin yoğadi. Mayd. 125 km2. Aholisi 512,5 ming kişi (1997). D.da 4 ta şahar tumani bor.
D.— Tojikistonning yirik sanoat markazi, respublika sanoat i.ç.ning kariyb 1/3 qismi joylaşgan. Maşinasozlik va metallsozlik sanoati, töqimaçilik maşinasozligi, q.x. maşinasozligi, savdo maşinasozligi, rözğor sovitkiçlari, armaturalar, «Tojikkabel», yöl quriş maşinalari remonti z-dlari mavjud. Quriliş materiallari (sement, yoğoçsozlik korxonalari, uysozlik k-ti, temir-beton konstruksiyalar z-di) işlab çiqariladi. Şahar sanoatida yengil (tikuvçilik, kön poyabzal, ip gazlama, trikotaj, şoyi f-kalari) va oziq-ovqat, (sut k-ti, qandolatçilik, tamaki f-kalari, vino, pivo, non, yoğ-moy z-dlari) sanoati korxonalari ham salmoqli örin tutadi. D.ni Duşanba-Vaxş energetika sistemasi (şahar issiklik elektr markazi, Norak, Perepadnaya, Markaziy, Boş GESlar va Varzobdagi GESlar) elektr energiya b-n ta'-minlab turadi. Şahar içida avtobus va trolleybus qatnaydi.
D. dastlab Varzob daryosining böyidagi uçta kiçik yondoş qişloq — Sariosiyo, Şohmansur va Duşanba örnida paydo bölgan, bulardan eng yirigi Duşanba qişloği edi. Şahar hududidan yunon-baqtriya davri (mil.av. 2-a.)ga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Qölyozmalarda Duşanba qişloği 17-a. boşidan tilga olingan. 1924 y.dan To-jikiston Muxtor respublikasi poytaxti (1925 y.dan şahar). 1926 y. D. aholisi 5,6 ming kişi bölgan. Keyingi yillarda D.da köplab çiroyli ma'muriy, öquv, madaniy va maişiy bi-nolar (Hukumat uyi, Majlisi Oliy, S. Ayniy nomidagi opera va balet teatri, Firdavsiy nomidagi respublika millim kutubxonasi, «Tojikkon-sert», Borbad nomidagi kinokonsert zali, «Duşanba», «Tojikiston» meh-monxonalari, Tojikiston davlat millii un-ti, aerovokzal, «Rohat», «Saodat» çoyxonalari, «Sadbarg» maişiy xizmat uyi, Kasaba uyuşmalari Sa-royi, yozuvçilar uyi) va köp kavatli turar joy binolari qurilgan. Vaxdat, Ğalaba, Vokzal oddi maydonlari, Ayniy nomidagi boğ bor. Tojik mumtoz adabiyoti ayeosçisi Abu Abdullo Rudakiyga, Abu Ali ibn Sino va Sadriddin Ayniyga haykal örnatilgan, Ayniy va Mirzo Tursunzodaga makbara barpo qilingan. Botanika boği, mineralogiya muzeyi va b. bor.
D. 20-a. örtalaridan yirik ilmiy va madaniy markazga aylandi. D.da Tojikiston Respublikasi FA va ilmiy tadqiqot in-tlari işlab turibdi. 15 oliy öquv yurtida qariyb 50 ming tolib, örta maxsus öquv yurtlarida 6 mingga yaqin öquvçi, hunar-texnika bilim yurtlari, litsey va kollejda 6 mingdan ziyod öquvçi ta'lim olmoqda.
D.da 7 teatr (S. Ayniy nomli Akademik opera va balet teatri, A. Lohutiy nomli Tojikiston akademik drama teatri va b.), filarmoniya, sirk, 8 kinoteatr, «Tojikfilm» kinostudiyam, Firdavsiy nomli Milliy kutubxona, FA ning Markaziy ilmiy kutubxonasi, A. Lohutiy nomli şaqar Markaziy kutubxonasi, qariyb 180 jamoat kutubxonasi, 7 muzey, Xalq xöjaligi yutuqlari körgazmasi, radio, telemarkaz, respublika telegraf agentligi va b. bor. D.da poligrafiya k-ti, «Irfon», «Adib», «Maorif», «Doniş», «Şarqi ozod» naşriyotlari, Tojikiston en-siklopediyasi Boş ilmiy tahririyati mavjud. 30 ga yaqin nomda tojik, özbek, rus, ingliz va b. tillarda gazeta, 13 nomda jurnal naşr etiladi. Şaharda 27 kasalxona, 60 vraçlik ambulatoriya-poliklinika muassasasi (şu jumladan 10 ta maxsus dispanser), 8 sanitariya-epidemiologiya st-yasi, 5 stadion, sport sa-royi, 7 suziş havzasi mavjud. D. at-rofidagi (Hisor toğlarining jan. yon bağirlarida) manzarali tog daralarida dam oliş uylari va sanatoriylar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДУШАНБА (тож. Душанбе; 1929- 61 й.ларда Сталинобод) — шаҳар, Тожикистон Республикаси пойтахти (1929 й.дан). Ҳисор водийсида, Варзоб дарёсининг денгиз сатҳидан 750—930 м баландликдаги кенг террасаларида жойлашган. Д.ни Варзоб дарёси шим,дан жан.га, Кофарниҳон дарёси шарк,дан ғарбга кесиб ўтган. Термиз—Душанба ва Душанба—Кофарниҳон т.й. ва шоссе йўллар тугуни. Халқаро аэропорт бор. Иқлими континентал. Янв.нинг ўртача т-раси Г, июлники 28°, йилига 625—630 мм ёғин ёғади. Майд. 125 км2. Аҳолиси 512,5 минг киши (1997). Д.да 4 та шаҳар тумани бор.
Д.— Тожикистоннинг йирик саноат маркази, республика саноат и.ч.нинг карийб 1/3 қисми жойлашган. Машинасозлик ва металлсозлик саноати, тўқимачилик машинасозлиги, қ.х. машинасозлиги, савдо машинасозлиги, рўзғор совиткичлари, арматуралар, «Тожиккабель», йўл қуриш машиналари ремонти з-длари мавжуд. Қурилиш материаллари (цемент, ёғочсозлик корхоналари, уйсозлик к-ти, темир-бетон конструкциялар з-ди) ишлаб чиқарилади. Шаҳар саноатида енгил (тикувчилик, кўн пойабзал, ип газлама, трикотаж, шойи ф-калари) ва озиқ-овқат, (сут к-ти, қандолатчилик, тамаки ф-калари, вино, пиво, нон, ёғ-мой з-длари) саноати корхоналари ҳам салмоқли ўрин тутади. Д.ни Душанба-Вахш энергетика системаси (шаҳар иссиклик электр маркази, Норак, Перепадная, Марказий, Бош ГЭСлар ва Варзобдаги ГЭСлар) электр энергия б-н таъ-минлаб туради. Шаҳар ичида автобус ва троллейбус қатнайди.
Д. дастлаб Варзоб дарёсининг бўйидаги учта кичик ёндош қишлоқ — Сариосиё, Шоҳмансур ва Душанба ўрнида пайдо бўлган, булардан энг йириги Душанба қишлоғи эди. Шаҳар ҳудудидан юнон-бақтрия даври (мил.ав. 2-а.)га оид археологик ёдгорликлар топилган. Қўлёзмаларда Душанба қишлоғи 17-а. бошидан тилга олинган. 1924 й.дан То-жикистон Мухтор республикаси пойтахти (1925 й.дан шаҳар). 1926 й. Д. аҳолиси 5,6 минг киши бўлган. Кейинги йилларда Д.да кўплаб чиройли маъмурий, ўқув, маданий ва маиший би-нолар (Ҳукумат уйи, Мажлиси Олий, С. Айний номидаги опера ва балет театри, Фирдавсий номидаги республика миллим кутубхонаси, «Тожиккон-церт», Борбад номидаги киноконцерт зали, «Душанба», «Тожикистон» меҳ-монхоналари, Тожикистон давлат миллии ун-ти, аэровокзал, «Роҳат», «Саодат» чойхоналари, «Садбарг» маиший хизмат уйи, Касаба уюшмалари Са-ройи, ёзувчилар уйи) ва кўп каватли турар жой бинолари қурилган. Вахдат, Ғалаба, Вокзал одди майдонлари, Айний номидаги боғ бор. Тожик мумтоз адабиёти аеосчиси Абу Абдулло Рудакийга, Абу Али ибн Сино ва Садриддин Айнийга ҳайкал ўрнатилган, Айний ва Мирзо Турсунзодага макбара барпо қилинган. Ботаника боғи, минералогия музейи ва б. бор.
Д. 20-а. ўрталаридан йирик илмий ва маданий марказга айланди. Д.да Тожикистон Республикаси ФА ва илмий тадқиқот ин-тлари ишлаб турибди. 15 олий ўқув юртида қарийб 50 минг толиб, ўрта махсус ўқув юртларида 6 мингга яқин ўқувчи, ҳунар-техника билим юртлари, лицей ва коллежда 6 мингдан зиёд ўқувчи таълим олмоқда.
Д.да 7 театр (С. Айний номли Академик опера ва балет театри, А. Лоҳутий номли Тожикистон академик драма театри ва б.), филармония, цирк, 8 кинотеатр, «Тожикфильм» киностудиям, Фирдавсий номли Миллий кутубхона, ФА нинг Марказий илмий кутубхонаси, А. Лоҳутий номли шақар Марказий кутубхонаси, қарийб 180 жамоат кутубхонаси, 7 музей, Халқ хўжалиги ютуқлари кўргазмаси, радио, телемарказ, республика телеграф агентлиги ва б. бор. Д.да полиграфия к-ти, «Ирфон», «Адиб», «Маориф», «Дониш», «Шарқи озод» нашриётлари, Тожикистон эн-циклопедияси Бош илмий таҳририяти мавжуд. 30 га яқин номда тожик, ўзбек, рус, инглиз ва б. тилларда газета, 13 номда журнал нашр этилади. Шаҳарда 27 касалхона, 60 врачлик амбулатория-поликлиника муассасаси (шу жумладан 10 та махсус диспансер), 8 санитария-эпидемиология ст-яси, 5 стадион, спорт са-ройи, 7 сузиш ҳавзаси мавжуд. Д. ат-рофидаги (Ҳисор тоғларининг жан. ён бағирларида) манзарали тог дараларида дам олиш уйлари ва санаторийлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.