Dutor
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 420–421-b. — ziyouz.com
Dutor (fors— ikki tor) — 1) torli çertma milliy musiqa çolğusi. Özbek, tojik, uyğur, turkman, qoraqalpoq xalqlari orasida keng tarqalgan. Özbek D.i muloyim, nafis va şi-rali ovozi b-n boşqa çolğulardan aj-ralib turadi. U asosan tut, örik yoğoçlaridan yasaladi. Çolğuning kosaxonasi (rezonatori) 8—12 ta yupqa, bir-biriga yonma-yon yopiştirilgan taxtaça (qovurğa)dan işlanadi. Kosaxonaning ustki, oçiq qismiga yupqa qopqoq yopiladi va kosaxona böğiz orqali dastaga ulanadi. D.ning uzun va ingiçka dastasiga 13—17 ta parda boğlanadi. Kosaxona va dastaga suyak va sadafdan işlangan bezak naqşlar öyib yopiştiriladi. Torlari ipak iplaridan eşiladi. Ular Tanavor sozi (kvarta), Munojot sozi (kvinta), Qöştor sozi (unison)ga sozlanadi. Uyğurlarda D. kattaroq şaklda, Turkmanistonda fakat öyma (qazma) turi, Xorazm va Qoraqalpoğistonda kosaxonasi qovurğalik D.lar b-n birga hajmi kiçik, öyma xillari ham uçraydi. D. yakkanavoz va jörnavoz çolğu sozi bölib, sozandadan katta ijro mahoratini talab etadi. D.da yakka zarb, qöşzarb, bilak zarb, bidratma, teskari zarb kabi ijro usullari mavjud. D. haqidagi dastlabki yozma ma'lumotlarni Navoiyning zamondoşi Zaynulobidin al-Husayniy «Musiqaning ilmiy va amaliy qoidalari» nomli risolasi (16-bobi)da uçratamiz. 16—17-a. larda «Dutoriy» ta xallusi b-n ijod etgan (hirotlik Yusuf Mavdudiy Dutoriy, maşhadlik Mirquliy Dutoriy kabi) sozandalarning nomlari manbalarda saqlangan. Hozirda milliy D. ijroçiligining öziga xos uslublari 4 ta asosiy (Andijon, Toşkent, Samarqand va Xorazm) maktablari orqali namoyon böladi. 20-a.da Andijon maktabi namoyandalaridan Dorip dutorçi, M. Najmiddinov, O. Rustamov, K. Jabborov, Farğonada Qözixon Madrahimov ijrosida «Noliş», «Çöpon», «Andijon Kurdi», «Andijon Sayqali», «Tuya bözloq», «Qöştor»; Toşkent maktabi yirik vakillaridan Solixon Hoji, A. Vahobov, F. Sodiqov, M. Yunusov, T. Alimatov, 3. Obidov, S. Yöldoşevlar talqinida «Şarob 1, 2», «Şafoat 1, 2, 3», Toşkent Sayqali», «Toşkent Kurdi», «Rajabiy 1, 2», «Kuraş», «Dutor Bayoti», «Dutor Navosi»; Samarqand maktabi ustozlaridan Hoji Abdulaziz, Qori Siroj Yusupovlar ijrosida «Guluzorim», «Bebokça», «Bozurgoniy», «Gullar vodiysi»; Xorazm maktabi vakillaridan N. Boltayev, Yu. Jabborovlar ijrosida «Koradali», «Aliqambar», «Saqili Navo» singari mumtoz kuylarda öz ifodasini topgan. 1970-y.lardan yakka D.da Şaşmaqom çolğu va aşula yöllari ham ijro etila boşlandi. Özbek bastakorlaridan N. Hasanov «Gilos», F. Sodiqov «Dutorim», S. Yöldoşev «Dil kuylasin», 3. Obidov «Toğ gözali», O. Qosimov «Yangra sozim» kabi asarlarni D. uçun yaratganlar; 2) dutor-alt — an'anaviy D.ni 1930-y.larda qayta işlaş natijasida paydo bölgan turi. Torlari kapron (yoki boşqa polimer iplari)dan işlanadi. Dastasiga xromatik tartibda joylaşgan yoğoç yoki suyak pardalari yelimlab yopiştiriladi. Repertuaridan asosan özbek kompo-zitorlari tomonidan qayta işlangan (garmonizatsiyalaşgan) xalq kuylari, fortepiano jörligida ijro etilayotgan asarlar örin olgan. Mazkur D. asosida (Özbek xalq çolğulari orkestriga moslab) turli hajmdagi D. xillari (D.— bas, D.— kontrabas) işlandi.
Jasur Rasultoyev, Abdurahim Hamidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДУТОР (форс— икки тор) — 1) торли чертма миллий мусиқа чолғуси. Ўзбек, тожик, уйғур, туркман, қорақалпоқ халқлари орасида кенг тарқалган. Ўзбек Д.и мулойим, нафис ва ши-рали овози б-н бошқа чолғулардан аж-ралиб туради. У асосан тут, ўрик ёғочларидан ясалади. Чолғунинг косахонаси (резонатори) 8—12 та юпқа, бир-бирига ёнма-ён ёпиштирилган тахтача (қовурға)дан ишланади. Косахонанинг устки, очиқ қисмига юпқа қопқоқ ёпилади ва косахона бўғиз орқали дастага уланади. Д.нинг узун ва ингичка дастасига 13—17 та парда боғланади. Косахона ва дастага суяк ва садафдан ишланган безак нақшлар ўйиб ёпиштирилади. Торлари ипак ипларидан эшилади. Улар Танавор сози (кварта), Муножот сози (квинта), Қўштор сози (унисон)га созланади. Уйғурларда Д. каттароқ шаклда, Туркманистонда факат ўйма (қазма) тури, Хоразм ва Қорақалпоғистонда косахонаси қовурғалик Д.лар б-н бирга ҳажми кичик, ўйма хиллари ҳам учрайди. Д. якканавоз ва жўрнавоз чолғу сози бўлиб, созандадан катта ижро маҳоратини талаб этади. Д.да якка зарб, қўшзарб, билак зарб, бидратма, тескари зарб каби ижро усуллари мавжуд. Д. ҳақидаги дастлабки ёзма маълумотларни Навоийнинг замондоши Зайнулобидин ал-Ҳусайний «Мусиқанинг илмий ва амалий қоидалари» номли рисоласи (16-боби)да учратамиз. 16—17-а. ларда «Дуторий» та халлуси б-н ижод этган (ҳиротлик Юсуф Мавдудий Дуторий, машҳадлик Мирқулий Дуторий каби) созандаларнинг номлари манбаларда сақланган. Ҳозирда миллий Д. ижрочилигининг ўзига хос услублари 4 та асосий (Андижон, Тошкент, Самарқанд ва Хоразм) мактаблари орқали намоён бўлади. 20-а.да Андижон мактаби намояндаларидан Дорип дуторчи, М. Нажмиддинов, О. Рустамов, К. Жабборов, Фарғонада Қўзихон Мадраҳимов ижросида «Нолиш», «Чўпон», «Андижон Курди», «Андижон Сайқали», «Туя бўзлоқ», «Қўштор»; Тошкент мактаби йирик вакилларидан Солихон Ҳожи, А. Ваҳобов, Ф. Содиқов, М. Юнусов, Т. Алиматов, 3. Обидов, С. Йўлдошевлар талқинида «Шароб 1, 2», «Шафоат 1, 2, 3», Тошкент Сайқали», «Тошкент Курди», «Ражабий 1, 2», «Кураш», «Дутор Баёти», «Дутор Навоси»; Самарқанд мактаби устозларидан Ҳожи Абдулазиз, Қори Сирож Юсуповлар ижросида «Гулузорим», «Бебокча», «Бозургоний», «Гуллар водийси»; Хоразм мактаби вакилларидан Н. Болтаев, Ю. Жабборовлар ижросида «Корадали», «Алиқамбар», «Сақили Наво» сингари мумтоз куйларда ўз ифодасини топган. 1970-й.лардан якка Д.да Шашмақом чолғу ва ашула йўллари ҳам ижро этила бошланди. Ўзбек бастакорларидан Н. Ҳасанов «Гилос», Ф. Содиқов «Дуторим», С. Йўлдошев «Дил куйласин», 3. Обидов «Тоғ гўзали», О. Қосимов «Янгра созим» каби асарларни Д. учун яратганлар; 2) дутор-альт — анъанавий Д.ни 1930-й.ларда қайта ишлаш натижасида пайдо бўлган тури. Торлари капрон (ёки бошқа полимер иплари)дан ишланади. Дастасига хроматик тартибда жойлашган ёғоч ёки суяк пардалари елимлаб ёпиштирилади. Репертуаридан асосан ўзбек компо-зиторлари томонидан қайта ишланган (гармонизациялашган) халқ куйлари, фортепиано жўрлигида ижро этилаётган асарлар ўрин олган. Мазкур Д. асосида (Ўзбек халқ чолғулари оркестрига мослаб) турли ҳажмдаги Д. хиллари (Д.— бас, Д.— контрабас) ишланди.
Жасур Расултоев, Абдураҳим Ҳамидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.