Duvaxon
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 394–395-b. — ziyouz.com
Duvaxon DUVAXON, Tuvaxon (? - 1307) - Çiğatoy ulusi xoni (1305—07). Baroqxonning öğli. Iqtidorli çingiziy şahzodalardan. Çiğatoyxon avlodi. Xaydu ning sodiq ittifoqçisi, uning boşqa möğul davlatlariga qarşi yurişlarida muntazam iştirok etgan. Xaydu vafoti (1303) dan söng uning öğli Çopar taxtga ötirgan. D. uning davrida ham dastlab boş maslahatçi (otaliq) bölib turgan. Çingiziy şahzodalarning özaro nizolariga xotima beriş, möğullar saltanatini federatsiya şaklida bölsa ham tiklaş uçun harakat qilgan. Rejaga köra, alohida mustaqil bölgan möğul davlatlari nomigagina boş bölgan qoon qöl ostida özaro totuv yaşaşlari lozim bölgan; möğullar saltanatining bu-tun hududida savdo qiliş mutlaqo erkin bölişi kerak edi. Bu rejani qoon ma'qullaydi, biroq Örta Osiyodagi çingiziy şahzodalar örtasidagi nizolar bu rejani amalga oşirişga imkon bermagan. Çopar qöşini çiğatoiy şahzodalar b-n jang qilib ğalaba qozongan. Biroq D. bunda şahzodalarning tomonini olib, 1305 y. Çoparni taxtdan ağdarib uni özi egallagan. Şundan söng çiğatoy istilohi Örta Osiyodagi möğullar davlatini anglatuvçi rasmiy nomga aylangan. «Çiğatoy» davlatining harbiy kuçini taşkil etgan köçmançilar sulolaning ajdodi Çiğatoyxon nomi b-n çiğatoylar deb atalganlar, keyinçalik Amir Temur va temuriylar davrida töliq şakllangan eski özbek adabiy tili ham «çiğatoy tili» deb atala boşlagan. Çingizxonning bironta öğli ham Çiğatoy kabi xalq xotirasida şunçalik mustahkam ör-naşib qolmagan. Tarixçi Vassoning ma'lumotiga köra D. 1307 y. falaj xastaligidan vafot etgan.
Ad.: Bartold V. V., Soçineniya, t. 11(1), M., 1963; Mirzo Uluğbek. Tört ulus tarixi, T., 1994.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДУВАХОН, Тувахон (? - 1307) - Чиғатой улуси хони (1305—07). Бароқхоннинг ўғли. Иқтидорли чингизий шаҳзодалардан. Чиғатойхон авлоди. Хайду нинг содиқ иттифоқчиси, унинг бошқа мўғул давлатларига қарши юришларида мунтазам иштирок этган. Хайду вафоти (1303) дан сўнг унинг ўғли Чопар тахтга ўтирган. Д. унинг даврида ҳам дастлаб бош маслаҳатчи (оталиқ) бўлиб турган. Чингизий шаҳзодаларнинг ўзаро низоларига хотима бериш, мўғуллар салтанатини федерация шаклида бўлса ҳам тиклаш учун ҳаракат қилган. Режага кўра, алоҳида мустақил бўлган мўғул давлатлари номигагина бош бўлган қоон қўл остида ўзаро тотув яшашлари лозим бўлган; мўғуллар салтанатининг бу-тун ҳудудида савдо қилиш мутлақо эркин бўлиши керак эди. Бу режани қоон маъқуллайди, бироқ Ўрта Осиёдаги чингизий шаҳзодалар ўртасидаги низолар бу режани амалга оширишга имкон бермаган. Чопар қўшини чиғатоий шаҳзодалар б-н жанг қилиб ғалаба қозонган. Бироқ Д. бунда шаҳзодаларнинг томонини олиб, 1305 й. Чопарни тахтдан ағдариб уни ўзи эгаллаган. Шундан сўнг чиғатой истилоҳи Ўрта Осиёдаги мўғуллар давлатини англатувчи расмий номга айланган. «Чиғатой» давлатининг ҳарбий кучини ташкил этган кўчманчилар сулоланинг аждоди Чиғатойхон номи б-н чиғатойлар деб аталганлар, кейинчалик Амир Темур ва темурийлар даврида тўлиқ шаклланган эски ўзбек адабий тили ҳам «чиғатой тили» деб атала бошлаган. Чингизхоннинг биронта ўғли ҳам Чиғатой каби халқ хотирасида шунчалик мустаҳкам ўр-нашиб қолмаган. Тарихчи Вассонинг маълумотига кўра Д. 1307 й. фалаж хасталигидан вафот этган.
Ад.: Бартольд В. В., Сочинения, т. 11(1), М., 1963; Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тарихи, Т., 1994.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.