Efiop yozuvi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 256–257-b. — ziyouz.com
Efiop yozuvi — jan. arabiy konsonant (undoş harfli) alifbo asosida kelib çiqqan böğinli yozuv. Har bir belgi S+U (unli + undoş) tarzidagi oçiq böğinni ifodalaydi, unlining tabiatidan kelib çiqqan holda, qöşimça çiziqlar bilan farqlanuvçi 7 variantga ega: qisqa a, çöziq y, 1, a, yo, o, undoş+ye (ilmiy transkripsiyada hoz. talaffuzga mos keluvçi a, i, 1, a, ye, o, E ifodalari qöllanadi). «Undoş+qisqa a» belgisi asosiy variant hisoblanadi, qolganlari esa unga nisbatan belgilanadi. E.yo. çapdan önga qarab yoziladi; u Efiopiyadagi turli tillar, mas, qadimiy efiop (geez), amxara, tigray, tigre, oromo va boşqalarda qöllanadi.
Mil. av. 1-ming yillik örtalarida Yamandan köçib kelganlar bilan Efiopiyaga jan. som alifbosining bir tarmoği — jan. arabiy konsonant alifboli yozuv kirib kelgan. U mil. 5-asrgaça jan. arabiy yozuv bilan parallel rivojlangan holda iste'molda bölgan. Böğinli E.yo. belgilarning qadimiy jan. som alifbosidagi tartibini va harflarning qadimiy nomlarini (bu nomlar finikiyça nomlar bilan mos keladi) saqlab qolgan. 4—5-asrlarda Aksum davlatida, çamasi, yunon madaniyati va yunon alifbosi ta'sirida E.yo. isloh qilindi: unlilar uçun belgiifodalar joriy etiladi va yozuv yönalişi özgartiriladi. E.yo. jan. arabiy alifbodagi 29 belgidan 24 tasini saqlab qolgan; efiop tillarigagina xos bölgan tovuşlar uçun mavjud belgilar şaklini bir oz özgartiriş yöli bilanyangi belgilar yaratiladi. 14-asr örtalarida amxar tilining tovuşlarini ifodalaş uçun yana 7 belgi işlab çiqiladi. Belgilarning umumiy soni turli tillarda 202 tadan 270 tagaça yetadi. E.yo.ning kursiv şakli işlab çiqilmagan.
Ad.: Kraçkovskiy I.Yu., Vvedeniye v efiopskuyu filologiya, M., 1955; Starinin V.P., Efiopskiy yazj, M., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭФИОП ЁЗУВИ — жан. арабий консонант (ундош ҳарфли) алифбо асосида келиб чиққан бўғинли ёзув. Ҳар бир белги С+У (унли + ундош) тарзидаги очиқ бўғинни ифодалайди, унлининг табиатидан келиб чиққан ҳолда, қўшимча чизиқлар билан фарқланувчи 7 вариантга эга: қисқа а, чўзиқ й, 1, а, ё, о, ундош+е (илмий транскрипцияда ҳоз. талаффузга мос келувчи а, и, 1, а, е, о, Э ифодалари қўлланади). «Ундош+қисқа а» белгиси асосий вариант ҳисобланади, қолганлари эса унга нисбатан белгиланади. Э.ё. чапдан ўнга қараб ёзилади; у Эфиопиядаги турли тиллар, мас, қадимий эфиоп (геэз), амхара, тиграй, тигре, оромо ва бошқаларда қўлланади.
Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида Ямандан кўчиб келганлар билан Эфиопияга жан. сом алифбосининг бир тармоғи — жан. арабий консонант алифболи ёзув кириб келган. У мил. 5-асргача жан. арабий ёзув билан параллел ривожланган ҳолда истеъмолда бўлган. Бўғинли Э.ё. белгиларнинг қадимий жан. сом алифбосидаги тартибини ва ҳарфларнинг қадимий номларини (бу номлар финикийча номлар билан мос келади) сақлаб қолган. 4—5-асрларда Аксум давлатида, чамаси, юнон маданияти ва юнон алифбоси таъсирида Э.ё. ислоҳ қилинди: унлилар учун белгиифодалар жорий этилади ва ёзув йўналиши ўзгартирилади. Э.ё. жан. арабий алифбодаги 29 белгидан 24 тасини сақлаб қолган; эфиоп тилларигагина хос бўлган товушлар учун мавжуд белгилар шаклини бир оз ўзгартириш йўли биланянги белгилар яратилади. 14-аср ўрталарида амхар тилининг товушларини ифодалаш учун яна 7 белги ишлаб чиқилади. Белгиларнинг умумий сони турли тилларда 202 тадан 270 тагача етади. Э.ё.нинг курсив шакли ишлаб чиқилмаган.
Ад.: Крачковский И.Ю., Введение в эфиопскую филология, М., 1955; Старинин В.П., Эфиопский язьж, М., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.