Efir moylari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263–264-b. — ziyouz.com
Efir moylari — uglevodorodlar, terpenlar, spirtlar, fenollar, aldegidlar, murakkab efirlar hamda ba'zi geterotsiklik birikmalar aralaşmasidan taşkil topgan uçuvçan suyuq moddalar. E.m. köpgina ösimliklar tarkibida bölib, ularga hid beradi. Spirt, efir va benzolda eriydi, aksariyati suvda oz eriydi, ba'zilari esa umuman erimaydi.
E.m. ösimliklardan quyidagi yöllar bilan olinadi: suv buği yordamida haydaş; past tralarda qaynaydigan erituvçilar yoki hidsiz toza yoğ (mol yoği) bilan ekstratsiya qiliş (buni anfleraj usulida oliş deb ham ataladi); presslaş orqali.
E.m. sanoatda keng qöllanadi. Ulardan atirupa, sovun işlab çiqarişda, tiş pastalari, oziqovkat essensiyalari tayyorlaşda, tamakini xuşböy qilişda, tibbiyotda (qalampir va evkalipt moylaridan) foydalaniladi. E.m. kimyo sanoatida, farmatsevtikada ham qöllanadi. Pinendan kamfora sintez qilinadi, daraxt moyi skipidar lok va böyoq işlab çiqarişda erituvçi sifatida işlatiladi. Nozik organik sintez texnologiyasi E.m.ning sintetik analoglari ham bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭФИР МОЙЛАРИ — углеводородлар, терпенлар, спиртлар, феноллар, альдегидлар, мураккаб эфирлар ҳамда баъзи гетероциклик бирикмалар аралашмасидан ташкил топган учувчан суюқ моддалар. Э.м. кўпгина ўсимликлар таркибида бўлиб, уларга ҳид беради. Спирт, эфир ва бензолда эрийди, аксарияти сувда оз эрийди, баъзилари эса умуман эримайди.
Э.м. ўсимликлардан қуйидаги йўллар билан олинади: сув буғи ёрдамида ҳайдаш; паст траларда қайнайдиган эритувчилар ёки ҳидсиз тоза ёғ (мол ёғи) билан экстрация қилиш (буни анфлераж усулида олиш деб ҳам аталади); пресслаш орқали.
Э.м. саноатда кенг қўлланади. Улардан атирупа, совун ишлаб чиқаришда, тиш пасталари, озиқовкат эссенциялари тайёрлашда, тамакини хушбўй қилишда, тиббиётда (қалампир ва эвкалипт мойларидан) фойдаланилади. Э.м. кимё саноатида, фармацевтикада ҳам қўлланади. Пинендан камфора синтез қилинади, дарахт мойи скипидар лок ва бўёқ ишлаб чиқаришда эритувчи сифатида ишлатилади. Нозик органик синтез технологияси Э.м.нинг синтетик аналоглари ҳам бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.