Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Efirlar

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264-b. — ziyouz.com

    Efirlar — tarkibida kislorod bölgan organik birikmalar. Ular 2 guruhga: oddiy E. (K — O —K1) va murakkab E. (K SOO K1) ga bölinadi (bu yerda K va K1 — SN ; S N ; S N ; S N kabi orga-

    3 2 5 3 7 6 5 nik radikallar).

    Oddiy E.ga suv molekulasidagi 2 vodorod örnini bir valentli uglevodorodlar radikallari almaşgan moddalar sifatiga qaraladi (mas, dietilefir S N —O—S N ). Agar E. tarkibidagi 2 5 2 5 radikallar turliça bölsa, ular aralaş efirlar deyiladi (mas, metilpropil efir SN —O— S N ). Tabiatda fenil va

    3 3 7 naftil E. uçraydi.

    Yoğ qatori E.i, odatda, rangsiz suyuqliklar bölib, suvdan yengil, tegişli spirtlardan pastroq trada qaynaydi. Aromatik qatorning oddiy E.i hisoblangan difenil E. va naftil qatori E.i, odatda, qattiq moddalardir. Oddiy E. organik erituvçilarda yaxşi eriydi, quyi oddiy E. suvda oz eriydi. Oddiy E. sanoat miqyosida spirtlarga sulfat kislota ta'sir ettirib olinadi. Sanoatda erituvçi sifatida keng qöllanadi. Ulardan plastifikatorlar, xuşböy moddalar sintez qilinadi, organik sintezda yarim xom aşyo sifatida foydalaniladi.

    Murakkab E.da uglevodorod radikali kislorod atomi orqali anorganik yoki organik kislotalar bilan birikkan böladi. Bularga sirka etil efir (etilatsetat) yoki nitrit kislotaning etil efiri (etilnitrit) misol böla oladi. Murakkab E. tabiatda yoğlar va vosklar sifatida uçraydi. Fosfat kislota E.i inson va hayvonlarda moddalar almaşinuvida muhim ahamiyatga ega. Murakkab E.ning aksariyati suvda erimaydigan, ziçligi suvnikidan kiçik, meva hidiga ega suyuqliklardir. Bular, asosan, eterifikatsiya usuli bilan olinadi. Murakkab E.ga sovunlaniş reaksiyalari tavsiflidir. Quyi murakkab E. (etilatsetat) erituvçilar sifatida, örtalari (nok essensiyasi) oziq-ovqat sanoatida işlatiladi. Sulfat kislota E.i organik sintezda, nitrat kislota E.i (nitroglitserin) esa portlovçi moddalar sifatida qöllanadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЭФИРЛАР — таркибида кислород бўлган органик бирикмалар. Улар 2 гуруҳга: оддий Э. (К — О —К1) ва мураккаб Э. (К СОО К1) га бўлинади (бу ерда К ва К1 — СН ; С Н ; С Н ; С Н каби орга-

    3 2 5 3 7 6 5 ник радикаллар).

    Оддий Э.га сув молекуласидаги 2 водород ўрнини бир валентли углеводородлар радикаллари алмашган моддалар сифатига қаралади (мас, диэтилэфир С Н —О—С Н ). Агар Э. таркибидаги 2 5 2 5 радикаллар турлича бўлса, улар аралаш эфирлар дейилади (мас, метилпропил эфир СН —О— С Н ). Табиатда фенил ва

    3 3 7 нафтил Э. учрайди.

    Ёғ қатори Э.и, одатда, рангсиз суюқликлар бўлиб, сувдан енгил, тегишли спиртлардан пастроқ трада қайнайди. Ароматик қаторнинг оддий Э.и ҳисобланган дифенил Э. ва нафтил қатори Э.и, одатда, қаттиқ моддалардир. Оддий Э. органик эритувчиларда яхши эрийди, қуйи оддий Э. сувда оз эрийди. Оддий Э. саноат миқёсида спиртларга сульфат кислота таъсир эттириб олинади. Саноатда эритувчи сифатида кенг қўлланади. Улардан пластификаторлар, хушбўй моддалар синтез қилинади, органик синтезда ярим хом ашё сифатида фойдаланилади.

    Мураккаб Э.да углеводород радикали кислород атоми орқали анорганик ёки органик кислоталар билан бириккан бўлади. Буларга сирка этил эфир (этилацетат) ёки нитрит кислотанинг этил эфири (этилнитрит) мисол бўла олади. Мураккаб Э. табиатда ёғлар ва восклар сифатида учрайди. Фосфат кислота Э.и инсон ва ҳайвонларда моддалар алмашинувида муҳим аҳамиятга эга. Мураккаб Э.нинг аксарияти сувда эримайдиган, зичлиги сувникидан кичик, мева ҳидига эга суюқликлардир. Булар, асосан, этерификация усули билан олинади. Мураккаб Э.га совунланиш реакциялари тавсифлидир. Қуйи мураккаб Э. (этилацетат) эритувчилар сифатида, ўрталари (нок эссенцияси) озиқ-овқат саноатида ишлатилади. Сульфат кислота Э.и органик синтезда, нитрат кислота Э.и (нитроглицерин) эса портловчи моддалар сифатида қўлланади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.