Eftaliylar

Eftaliylar EFTALIYLAR, eftalitlar, eftallar, xaytallar, abdallar, yeda — Urta Osiyoning şim.şarqidan Movarounnahrning içki viloyatlariga kirib, mil. 5-asrda davlat barpo etgan qabila ittifoqi. E. Örta Osiyo, Hindiston, Afğoniston, Eron va Şarqiy Turkiston tarixida muhim rol öynagan. E.ning ilk ajdodlari hunlarlş bölişi taxmin etiladi. Mil. av. 7-asrda Xitoyning şim.ğarbi (Xesi)da yaşovçi mallasoç, közi kök hunlarning bir qismi yaşab turgan yerlarini taşlab, Pomirning toğli viloyatlariga kelib yaşaydilar. Keyinçalik ular mahalliy aholiga aralaşib, tillarini ham özgartiradi. Hunlarning boşqa bir guruhi Hunlar davlati yemirilgaç, Junğoriyaga, Ila havzalariga kelib örnaşgan va bu yerda Yuyeban etnik uyuşmasini taşkil qilgan. Yuyebandan eftal etnik nomi bilan atalgan yirik bir guruh ajralib, 3-asrda Movarounnahrga kelib örnaşdi. E.ning yana bir guruhi ğarbga Kaspiy dengizining şim. hududlariga borib, keyinçalik bu yerlardagi boşqa turkiy xalklarga aralaşib ketadi. E. 4-asrning 2-yarmida köpayib, Movarounnahrda yaşovçi xioniy, kidariy va boşqalar xalqlarni tobe etib, davlat barpo etadi. 5-asrda ular Qanğ davlatini mağlubiyatga uçratadi. Xurosonning talay qismini egallaydi. Xuroson yeri uçun E. Eron bilan qattiq uruş olib borgan. 6-asrning oxirlarida Eftaliylar davlati inqirozga uçraydi. Turk xokonligi Movarounnahrni egallaydi. E.ning jangovar qismi Afğoniston va Hindistonning şim. mintaqalariga çekinib, ularning keyingi avlodlari şu yerlardagi xalqlarga aralaşib, ular bilan qorişib ketadi. E.ning Markaziy Osiyoda qolgan qismi keyinçalik özbek, turkman xalqlari tarkibiga singib ketadi. Turkmanlar tarkibida va anatoliyalik turklarning tarkibida abdal nomi bilan E.ning keyingi avlodlari saqlanib qolgan. E. otaşparast bölganligi ma'lum, lekin ularning orasida asta-sekin buddizm va xristianlikka e'tiqod qila boşlaganlar soni ham orta boşlagan.

Ad:. Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.

Oçil Böriyev.